იესო ქრისტეს იდენტიფიკაცია კოლასელთა პირველ თავში
მოციქული პავლე თავის წერილს „კოლასეში მყოფ წმინდანებსა და ქრისტეს ერთგულ ძმებს“ უძღვნის. პავლეს ყველა ეპისტოლის ცენტრი იესო ქრისტეა და ის მოუწოდებს კოლასელებს ზრდისკენ ზუსტ ცოდნაში, რათა სრულად ასიამოვნონ ღმერთს ყოველკეთილ საქმეში. შესავლის შემდეგ, პავლე მათ ყურადღებას უშუალოდ იესო ქრისტესკენ აპყრობს კოლასელთა 1:13–15 მუხლებში:
„იგი გვიხსნა ბნელეთის ხელმწიფებისაგან და გადაგვიყვანა თავისი საყვარელი ძის სამეფოში, რომლის მეშვეობითაც გვაქვს გამოსყიდვა — ცოდვების მიტევება. ის არის უხილავი ღმერთის ხატება, ყოველი ქმნილების პირმშო (prōtotokos pasēs ktiseōs).“
ბერძნული სიტყვები მკაფიოდ აჩვენებს, რომ იესო ქრისტე არის იმ ქმნილებათა პირმშო, რომლებიც იეჰოვამ შექმნა. მიუხედავად ამისა, იმის გამო, რომ არსებობს დოგმა იესოს მარადიულობისა და არშექმნილი ბუნების შესახებ, აუცილებელი ხდება ბერძნული ტექსტის სიღრმისეული ანალიზი.
„პირმშოს“ (prōtotokos) ნამდვილი მნიშვნელობა
კოლასელთა 1:15-ის სამი ძირითადი ბერძნული სიტყვაა: prōtotokos („პირმშო“), pasēs („ყველას“ ნათესაობით ბრუნვაში) და ktiseōs („ქმნილების“ ან „ქმნილებათა“ ნათესაობით ბრუნვაში). ბერძნულში ნათესაობით ბრუნვას შეიძლება რამდენიმე მნიშვნელობა ჰქონდეს. გრამატიკულად შესაძლებელია პირმშოც ქმნილებათა შორის მოვიაზროთ, ან პირიქით — გამოვრიცხოთ. თუმცა, სიტუაცია არ არის ისეთი ბუნდოვანი, როგორიც ერთი შეხედვით ჩანს. შანსი იმისა, რომ პირმშო ქმნილებებს მიღმაა გასული, მცირეა იმ ვარიანტთან შედარებით, რომელიც მას შექმნილ წესრიგს მიაკუთვნებს. უფრო მეტიც, სიტყვების ლექსიკური მნიშვნელობა ამ არჩევანს კიდევ უფრო ზღუდავს. მთავარი კითხვა ასეთია: რა არის prōtotokos-ის მნიშვნელობა ამ კონტექსტში?
ეს სიტყვა სეპტუაგინტაში (ძველი აღთქმის ბერძნულ თარგმანში) 128-ჯერ, ხოლო ქრისტიანულ ბერძნულ წერილებში 8-ჯერ გვხვდება. ლექსიკონებში (Liddell and Scott, BAGD, NIDNTT) მის ერთადერთ ლექსიკურ მნიშვნელობად დასახელებულია „პირმშო“ (the one who is born first). ის მკვლევარები, რომლებიც სხვა მნიშვნელობის ძიებაში არიან, მხოლოდ ერთ მაგალითს ასახელებენ — ფსალმუნი 89:27: „და მე გავხდი მას პირმშოდ, დედამიწის მეფეთა უზენაესად“.
თუმცა, ეს ფსალმუნი სიტყვა prōtotokos-ს ახალ ლექსიკურ მნიშვნელობას არ ანიჭებს; ის უბრალოდ აღწერს შედეგს, როდესაც ღმერთი კონკრეტულ ადამიანს პირმშოს პოზიციაში აყენებს (შდრ. 1 მატიანე 26:1 და 2 მატიანე 21:3). მაგალითად, ის ფაქტი, რომ ისრაელში მღვდლები ექიმების ფუნქციასაც ასრულებდნენ, სიტყვა „მღვდელს“ არ სძენდა ახალ მნიშვნელობას „ექიმი“. ბიბლიაში არ მოიპოვება არცერთი მაგალითი, სადაც ამ სიტყვას „უზენაესის“ მნიშვნელობა ექნებოდა. მაგალითად, კოლასელთა 1:18-ში ვხვდებით გამოთქმას „პირმშო მკვდრეთით“, რაც აშკარად ნიშნავს „პირველს, ვინც განიცადა მკვდრეთით აღდგომა მარადიული სიცოცხლის პერსპექტივით“.
თანამედროვე მთარგმნელთა ნაწილი მიჰყვება ბრაჩერისა და ნიდას რეკომენდაციას: „ის არის პირმშო ძე, რომელიც აღემატება ყოველ ქმნილებას“. ეს თარგმანი უფრო პარაფრაზია, ვიდრე ზუსტი თარგმანი და მიკერძოებულ რენდერს წარმოადგენს. კრიტიკა იმსახურებს იმას, რომ მთარგმნელები სიტყვა prōtotokos-ს ჯერ პირდაპირ თარგმნიან („პირმშო“), ხოლო შემდეგ მას მეორედ თარგმნიან სრულიად განსხვავებული მნიშვნელობით — „რომელიც აღემატება“, რაც ლექსიკურადაც არ არსებობს. გარდა ამისა, ირღვევა გრამატიკული სტრუქტურაც, რადგან ნათესაობითი კონსტრუქცია („ყველა-ქმნილების პირმშო“) ქვემმდებარეობას ცვლის კოორდინაციით.
იესო — უხილავი ღმერთის ხატება
კოლასელთა 1:15 გვიჩვენებს, რომ იესო ქრისტე არის უხილავი ღმერთის ხატება (eikōn). ხატება განსხვავდება თავად რეალობისგან, რომელიც ამ შემთხვევაში ღმერთია. ეს სიტყვები სრულად გამორიცხავს შეხედულებას, თითქოს იესო ქრისტე მარადიული ღმერთი იყოს.
ამას ადასტურებს კოლასელთა 3:10, 1 კორინთელთა 15:49 და 1 კორინთელთა 11:7:
- ზუსტი ცოდნის მეშვეობით განახლებული ახალი პიროვნება იქმნება შემქმნელის ხატებისამებრ (კოლ. 3:10).
- როგორც ვატარებდით მტვრისგან შექმნილის ხატებას, ისე ვატარებთ ზეციერის ხატებასაც (1 კორ. 15:49).
- მამაკაცი არ უნდა იფარავდეს თავთ, რადგან ის არის ღვთის ხატება და დიდება (1 კორ. 11:7).
ადამიანებიც შეიძლება იყვნან ღვთის ხატებაში, როდესაც ახალ პიროვნებას იმოსავენ ან მიწაზე ცხოვრობენ. ეჭვგარესია, რომ როდესაც ამბობენ, იესო ქრისტე ღმერთის ხატებაა, ეს მიუთითებს მის განსხვავებულობაზე ღვთისაგან და ადასტურებს მის სტატუსს, როგორც ყოველი ქმნილების პირმშოს.
მამა-შვილობილ ურთიერთობას აზუსტებს აგრეთვე ებრაელთა 1:1–3, სადაც იესო მოხსენიებულია, როგორც მისი დიდების ნათება (apaugasma) და მისი არსების ზუსტი გამოხატულება (kharaktēr). იესო არ არის სინათლის წყარო, არამედ ამ წყაროს ანარეკლია. ამ სამი სინონიმის (eikōn, apaugasma, kharaktēr) საფუძველზე შეუძლებელია იმის მტკიცება, რომ იესოს არ აქვს დასაწყისი. იესო ქრისტე არის ღვთის პირველი ქმნილება!
ტერმინ „დასაწყისის“ (arkhē) მნიშვნელობა
კოლასელთა 1:18-ში ვკითხულობთ: „ის არის დასაწყისი (arkhē), პირმშო მკვდრეთით“. ახალ აღთქმაში arkhē გვხვდება 53-ჯერ და უმეტეს შემთხვევაში ნიშნავს „დასაწყისს“. გამოცხადების 3:14-ში ის წარმოდგენილია, როგორც „ღვთის ქმნილების დასაწყისი“, რაც ტრინიტარებისთვის პრობლემას ქმნის. ამის ასაცილებლად, ზოგჯერ გამოიყენება კლასიკური ბერძნულიდან აღებული მნიშვნელობა — „წყარო“ ან „მიზეზი“. თუმცა, ახალ აღთქმაში ეს სიტყვა ძირითადად სწორემემკვიდრეობით „დასაწყისს“ აღნიშნავს.
იესო ქრისტე, როგორც შემოქმედების შუამავალი
ხშირად მიიჩნევა, რომ რადგან ყოველივე იესოს მეშვეობით შეიქმნა, ის თავად არის შემოქმედი. თუმცა, კოლასელთა 1:16–17 მუხლებში იესოს როლი აღწერილია ვნებითი გვარის ზმნებით და წინდებულებით.
ბერძნულ გრამატიკაში პირდაპირი აგენტი (ვინც რეალურად ქმნის) გამოიხატება წინდებულებით hypo („მიერ“), ხოლო ზოგჯერ ek-ით („საიდანაც/ვისგანაც“ — როგორც 1 კორინთელთა 8:6 ამბობს მამაზე: „საიდანაც არის ყოველივე“). თავის მხრივ, შუალედური აგენტი (ინსტრუმენტი) გამოიხატება წინდებულით dia („მეშვეობით“).
იესო არასოდეს არის მოხსენიებული, როგორც პირველწყარო შემოქმედი (ek); ის არის შუალედური აგენტი (dia და en), რომლის მეშვეობითაც და რომლისთვისაც გამოიქმნა ყველა სხვა რამ.
პარალელები სოლომონის იგავებთან (მე-8 თავი)
ახალი აღთქმის იდეები ღრმად უკავშირდება ძველ აღთქმას, კერძოდ სოლომონის იგავების 8:22–31 მუხლებს, სადაც „სიბრძნე“ პერსონიფიცირებულია:
- qānā (შეიძინა/შექმნა) — როგორც დაბადების 14:19-ში (ცისა და მიწის შემქმნელი).
- hīl (მშობიარობა/გამოყვანა) — მსგავსად ფსალმუნისა 90:2.
- nāsak (დაფუძნება/განწესება).
იგავების 8:30-ში სიბრძნე მოხსენიებულია, როგორც „ოსტატი მუშა“ (’āmōn), რომელიც შემოქმედის გვერდით იდგა. III საუკუნემდე ადრეული ეგზეგეტები ამას ზუსტად ასე აღიქვამდნენ. ათანასემ მოგვიანებით სცადა შექმნასა და შობადობას შორის ხელოვნური ზღვარის გავლება, მაგრამ ებრაული ლექსიკა ამას არ ამართლებს.
დასკვნა
ბიბლიური ტექსტების ობიექტური კვლევა, ყოველგვარი საეკლესიო დოგმების გარეშე, ნათელ სურათს ქმნის: არსებობს ერთი უზენაესი შემოქმედი — მამა ღმერთი (იეჰოვა), ხოლო მის გვერდით, როგორც პირველი სულიერი ქმნილება და ოსტატი მუშა, დგას იესო ქრისტე, რომლის მეშვეობითაც შეიქმნა დანარჩენი სამყარო.
იესო — „პირმშო“, მაშასადამე, ის ღმერთია?
სამების დოგმატიკას უკიდურესად უჭირს ზემოთ განხილულ ბიბლიურ ფაქტებთან დაპირისპირება. ტრინიტარი კრიტიკოსების ჩვეულებრივი რეაქციაა „პირმშოს“, „პირველშობილის“ ან „პირველი ნაყოფის“ ცნებების პირდაპირი მნიშვნელობით მსჯელობაზე უარის თქმა. და ეს გასაგებიცაა, ვინაიდან, თუ იესოს მიმართ გამოყენებულ ამ ყველა ტერმინს იმ შუქზე განვიხილავთ, თუ როგორ იყენებს მათ ბიბლია, იესოსადმი ტრინიტარული მიდგომის უსაფუძვლობის შესახებ დასკვნა აუცილებელი გახდება.
ამის გაცნობიერებით, ოპონენტები ცდილობენ სხვა მიდგომის გამოყენებას, რათა იესოს მიმართ გამოყენებულ ცნებას — „პირმშოს“ — მათთვის სასურველი შინაარსი მისცენ. ამ მიზნით შემდეგი არგუმენტი ჟღერს:
„ბიბლიაში შესაძლებელია შევხვდეთ მაგალითებს იმისა, თუ როგორ გადაეცემოდა „პირველშობილების“ უფლება პირველად შობილ ბავშვს უფრო უმცროსისთვის. მაგალითად, როდესაც იაკობმა „პირველშობილება“ უფროსი ძმისგან, ესავისგან იყიდა (დაბადება 25:29-34). ეს იმას ნიშნავს, რომ „პირველშობილების“ ცნება მოიცავს არა მხოლოდ ოჯახში ბიოლოგიურად პირველად დაბადებულ ბავშვს, არამედ მიუთითებს იმ განსაკუთრებულ მდგომარეობაზეც, რომელსაც ძმებს შორის იკავებდა ის, ვინც „პირველშობილების“ უფლებას ფლობდა. ამიტომ, თუ იესოს მიმართ ტერმინი „პირმშოა“ გამოყენებული, ეს შესაძლოა მიუთითებდეს იმაზე, რომ ის განსაკუთრებულ სტატუსს ფლობს, ე. ი., რომ ის ღმერთია“.
ზემოთ მოყვანილი მტკიცება აშკარად ხელოვნურია. რატომ? იმიტომ, რომ ის საფუძვლად იღებს გარკვეულ ფაქტს (პირმშოს უფლებებს) და ცდილობს მას მიაწეროს ამ ფაქტთან სრულიად დაუკავშირებელი აზრი („თანააღვსებულობა/თანაბარღვთაობა“). ქვემოთ განვიხილავთ, თუ რა არის ასეთი ტრინიტარული მტკიცების სისუსტე.
უსიამოვნოდ, წერილიდან ვიცით პირველშობილობის უფლების ერთი ბავშვიდან მეორისთვის გადაცემის მაგალითების შესახებ. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთი მაგალითები უფრო გამონაკლისია, ვიდრე წესი, ვინაიდან მსგავსი გადაწყვეტილებების მიზეზი შესაძლოა საკმაოდ სერიოზული საფუძვლები ყოფილიყო. ასე მაგალითად, იაკობმა პირველ შვილს, რუბენს, „პირმშოს“ უფლება მისი აღმაშფოთებელი საქციელის გამო ჩამოართვა (დაბადება 35:22; 49:3,4).
„აი ისრაელის პირმშოს, რუბენის შთამომავლები. მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტად ის იყო ისრაელის პირმშო, რადგან მან შეაბილწა მამის სარეცელი, პირმშოს უფლება გადაეცა ისრაელის ძის, იოსების ძეებს“ (1 მატიანე 5:1, რუსული ბიბლიური საზოგადოების თარგმანი — РБО).
სხვა შემთხვევებში პირველშობილობის უფლება შესაძლებოდა უფლის განზრახვისამებრ გადაცემულიყო, რათა განსაკუთრებული კურთხევა მიეცა თავისი მსახურისთვის. ამის მაგალითს ვხედავთ იაკობის მიერ იოსების ძეების, ეფრემის და არა მანასეს კურთხევისას (დაბადება 48:13,14). ზუსტად ამ მიზეზით საუბრობდა ღმერთი საუკუნეების შემდეგ ეფრემზე: „მე მამა ვარ ისრაელისთვის და ეფრემი ჩემი პირმშოა“ (იერემია 31:9,20).
აღსანიშნავია, რომ ბიბლია ტერმინ „პირმშოს“ მთლიანად ისრაელის ხალხის მიმართაც იყენებს. ღმერთმა ეგვიპტური ტყვეობიდან გამოიყვანა ებრაელები და ისინი ერთიან თეოკრატიულ ხალხად ჩამოაყალიბა. ისრაელი უნდა გამხდარიყო ჭეშმარიტი ღვთის წარმომადგენელი, „მოწმე“ ყველა სხვა ხალხს შორის (ესაია 43:10-12). „მხოლოდ თქვენ გცნეთ მიწის ყველა ტომიდან“, — უთხრა იეჰოვა ღმერთმა ისრაელს (ამოსი 3:2; გამოსვლა 19:5, 6; მეორე რჯული 7:6; 14:6). ამ კონტექსტში გასაგები ხდება, რატომ საუბრობდა უფალი თავის ხალხზე: „ისრაელი ჩემი ძეა, ჩემი პირმშო“ (გამოსვლა 4:22; ოსია 11:1; რომაელთა 9:4). სხვა ხალხები ღმერთს თავისთვის არ აურჩევია, რაც, არსებითად, ისრაელიანებს აქცევდა „პირმშოდ“ — ზეციერი მამის პირველ და ერთადერთ „ძედ“ (ფსალმუნი 147:8,9).
ასევე უფალი გამოჰყოფდა „პირმშოებს“ ისრაელში, როგორც თავის „წმინდა საკუთრებას“. ამის თვალსაჩინო მაგალითი იყო ლევიანების განსაკუთრებული როლი, რომლებიც ღმერთმა თავისთვის გამოჰყო „პირმშოების“ სახით (გამოსვლა 13:1,2; რიცხვები 3:11-13; 8:13-18; ლუკა 2:23).
უდავოა ისიც, რომ მოსეს რჯულის თანახმად, ებრაულ ოჯახში „პირმშოს“ სხვა ბავშვებთან შედარებით მემკვიდრეობის „ორმაგი წილის“ უფლება ჰქონდა (მეორე რჯული 21:15-17). თუ ოჯახის უფროსი, მამა, იღუპებოდა, მის ნაცვლად ოჯახში უფროსი ძეებიდან პირველშობილი ხდებოდა, რაც ასევე უსვამდა ხაზს მის განსაკუთრებულ მდგომარეობას (შედარეთ დაბადება 43:33).
ზუსტად პირმშოს ეკუთვნოდა ტახტზე ასვლის უფლება მას შემდეგ, რაც მეფე სიცოცხლეს ემშვიდობებოდა (2 მატიანე 21:1-3). თუმცა, საჭიროების შემთხვევაში, უფალს პირადი მითითებით შეეძლო მიეთითებინა იმაზე, ვინც უნდა მიეღო სამეფო ტახტის უფლება და ეს შესაძლებოდა ყოფილიყო თუნდაც არა უფროსი ძე, როგორც ამას სოლომონის მაგალითზე ვხედავთ (1 მატიანე 28:4-7).
თვალსაჩინო მაგალითია დავითი, რომელზეც უფალმა თქვა: „მე გავხდი მას პირმშოდ, დედამიწის მეფეებზე უზენაესად“ (ფსალმუნი 88:21,28). რა არის ამ სიტყვების აზრი? თავის ოჯახში დავითი ძმებიდან ყველაზე უმცროსი იყო, თუმცა უფალს მხედველობაში არ ჰქონდა ის, რომ დავითი მათ შორის უფროსი გახდებოდა (1 მატიანე 2:13-15; 1 სამუელი 16:10,11). ღმერთი აპირებდა დავითისთვის სამეფოს მიცემას და ამ კონტექსტში გამოიყენა დავითის მიმართ ცნება „პირმშო“, რაც სიმბოლურად უსვამდა ხაზს მის კანონიერ მდგომარეობას, როგორც მეფისა. უფლის სიტყვები იმის შესახებ, რომ ის „გახდის მას პირმშოდ“, მიუთითებდა იმ განსაკუთრებულ პატივზე, რომლის მიჩენასაც ღმერთი დავითისთვის აპირებდა.
და აქ მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ ფსალმუნი 88:28-ის სიტყვები წინასწარმეტყველური აღმოჩნდა, ვინაიდან ბიბლია დავითის მეშვეობით წინასწარსახავდა მომავალი მესიის — იესო ქრისტეს დიდებას. ამით ჩვენ ვუახლოვდებით ზემოთ გაჟღერებული არგუმენტის არსს: „თუ იესო — „პირმშოა“, განა ეს არ ნიშნავს, რომ ის ღმერთია?“ არა, არ ნიშნავს. ზუსტად ისევე, როგორც დავითი, რომელსაც ეკუთვნოდა ფსალმუნი 88:28-ის წინასწარმეტყველური სიტყვა იმის შესახებ, რომ ღმერთი „გახდის მას პირმშოდ“, ამისგან არ იღებდა „თანააღვსებულობის“ (თანაბარღვთაობის) სტატუსს. როგორც დავითს, ისე იესოს ჭეშმარიტმა ღმერთმა აღუთქვა, რომ მათ „პირმშოებად გახდიდა“, ანუ მისცემდა კანონიერ უფლებას, მიეღოთ ტახტები: დავითს — მიწიერ იერუსალიმზე, ხოლო იესოს — „ახალზე“, იმისკენ, რომელიც ზეცაშია (დანიელი 2:44; იოანე 18:36; გამოცხადება 21:2).
ის, რომ გამოთქმაში „პირმშოდ გახდომა“ მინიშნებაც კი არ არის „თანააღვსებულობაზე“, ჩანს იქიდანაც, რომ ღმერთი აპირებდა როგორც დავითის, ისე იესოს „პირმშოებად გახდომას“! სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, „პირმშოდ“ ყოფნა და სამეფო უფლების ფლობა არის ექსკლუზიურად ღვთის დამსახურება და არა იმ პირთა, რომლებსაც ღმერთი ამეფებს. სწორედ უფალი „ხდის“ მათ „პირმშოებად“.
ესვე აზრი შეინიშნება დანიელის 7:13,14-ის წინასწარმეტყველებაში, სადაც ღვთისგან სამეფო ხელისუფლების მიმღებ ძეზე ნათქვამია:
„ვხედავდი ღამის ხილვებში, აი, ზეცის ღრუბლებით მოდიოდა ვიღაც მსგავსი კაცის ძისა, მივიდა ძველდროულთან და წარდგენილ იქნა მის წინაშე. და მიეცა მას ხელისუფლება, დიდება და სამეფო, რათა ყველა ხალხი, ტომი და ენა მსახურებოდა მას; მისი მმართველობა საუკუნო მმართველობაა, რომელიც არ გადაივლის, და მისი სამეფო არ დაინგრევა“.
„კაცის ძე“ (ე. ი. იესო ქრისტე ზეცაში) „მიყვანილ/წარდგენილ“ იქნა ღვთის წინაშე, რომლისგანაც „მიიღო“ კიდეც სამეფო ხელისუფლება. გასაგებია, რომ ძე პოზიციონირებულია, როგორც პირდაპირ თავად ღვთისგან განცალკევებული პიროვნება. უფრო მეტიც, ძეს „მიიყვანენ“ ღვთის წინაშე და მას „აძლევენ“ ხელისუფლებას და სამეფოს. აქ მინიშნებაც კი არ არის იმაზე, რომ ძეს თავიდანვე ჰქონდა მითითებული „ხელისუფლება, დიდება და სამეფო“ იმ მომენტამდე, სანამ მას ამის მიღების უფლებას მისცემდნენ. ხოლო ვინ აძლევს მას ამ განსაკუთრებულ უფლებამოსილებებს? თავად ღმერთი! გასაგებია, რომ ის, ვისაც ღმერთი „ხდის პირმშოდ“ და ვისაც „აძლევს ხელისუფლებას, დიდებას და სამეფოს“, არ შეიძლება იყოს არც „თანააღვსებულნი“ და არც თავად ღმერთი!
ამის თანხვედრაშია კოლასელთა 1:18 ტექსტიც, სადაც სინოდალური თარგმანის ვერსიაში ძეზე ნათქვამია: „Он — начаток, первенец из мёртвых, дабы иметь (“γένηται”) Ему во всём первенство“ („ის არის საწყისი, მკვდრეთით პირმშო, რათა ყველაფერში მას ჰქონდეს პირველობა“). ბერძნულ ტექსტში გამოყოფილი ფრაგმენტი წარმოდგენილია ზმნით „γένηται“ (სტრონგი 1096). მისი პირდაპირი მნიშვნელობაა: „გახდომა, ყოფნა“. შესადარებლად, ესვე ზმნა 20-ზე მეტჯერ გვხვდება დაბადების წიგნის პირველ თავში, სადაც თანმიმდევრულადაა ჩამოთვლილი ზეცის, მიწის, წყლის, მცენარეულობის და ცხოველების შექმნა. გასაგებია, რომ თუ იესოს მიმართ კოლასელთა 1:18-ში გამოყენებულია ზუსტად ასეთივე ზმნა „გახდომა, ყოფნა“, მაშინ ამ ტექსტის აზრი ისე უნდა გვესმოდეს, რომ ძე ერთ დღეს „გახდა“ ასეთი. მაგალითად:
- „...რათა პირველი ადგილი დაიკავოს ყველაფერსა და ყველას შორის“ (თანამედროვე თარგმანი)
- „...რათა ყველაფერში პირველი ადგილი დაიკავოს“ (ბიბლიური ლიგის, ERV)
- „...რაც მას შესაძლებლობას აძლევს, ყველაფერში პირველი იყოს“ (ებრაული ახალი აღთქმა)
- „...რათა ყველაფერში ის გახდეს პირველობის მქონე“ (პირდაპირი თარგმანი, ოდინცოვ-ბელინსკი)
- „...რათა სხვათა შორის ის აღმოჩნდეს უპირატესობის მქონე“ (ვ. ჟურომსკის თარგმანი)
ამასთან, ახალ აღთქმაში „პირმშოებად“ იწოდებიან როგორც ზეციური იმედის მქონე ქრისტიანები, ისე იესო, რის მაგალითსაც ვხედავთ ებრაელთა 1:6 და 12:23-ში. ხოლო რომაელთა 8:29-ში ქრისტიანებსა და ქრისტეზე ნათქვამია:
„ღმერთმა წინასწარ იცნო ისინი და წინასწარ განსაზღვრა, რომ ისინი დაემსგავსებიან მის ძეს, და ის გახდება პირმშო („πρωτότοκον“) მრავალ ძმას შორის“ (დესნიცკის თარგმანი).
თუ ზეციური ქრისტიანები „ემსგავსებიან“ ღვთის ძეს (ე. ი. იძენენ მის ბუნებას — რომაელთა 6:5; 1 კორინთელთა 15:45,49) და თუ ისინი ქრისტეს „ძმებად“ იწოდებიან, ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ისინი „თანააღვსებულობას“ იძენენ? თუ იესო ხდება „პირმშო“ ქრისტიანებს შორის, რომლებიც ასევე „პირმშოებად“ იწოდებიან, უნდა გამოვიტანოთ თუ არა დასკვნა, რომ ზეციური ქრისტიანებიც ღვთის „იპოსტასები“ არიან? პასუხი ცხადია...
მაშ, რა ერთიანი პრინციპი გვხვდება პირველშობილების უფლებასთან დაკავშირებულ ზემოთ განხილულ ყველა ბიბლიურ მაგალითში? მიუხედავად იმისა, საუბარია ოჯახში ბიოლოგიურად პირველად დაბადებულ ბავშვზე, მამის გარდაცვალების შემდეგ მის განსაკუთრებულ მდგომარეობაზე ოჯახში, პირველშობილების უფლების სხვა ძისთვის გადაცემაზე, თუ სამეფო ტახტზე ასვლის უფლებაზე, პრინციპი ყველა შემთხვევაში საერთოა. საუბარი ყოველთვის ეხება:
- ძეებს, შთამომავლებს, რომლებმაც მამის წყალობით მიიღეს ყოფიერება (ისინი პირველშობილები არიან);
- „პირმშოს“ უფრო დაბალ, დაქვემდებარებულ მდგომარეობას მამასთან შედარებით (ეს ეხებოდა პირველშობილების უფლების გადაცემასაც);
- „პირმშო“ იღებს მემკვიდრეობას ან ხელისუფლებას, რომელიც ადრე არ ჰქონდა;
- ყველა ბიბლიური მაგალითი, როდესაც საუბარია „პირმშოებზე“, ყოველთვის დაკავშირებულია ქმნილებებთან — ადამიანებთან (ან ცხოველებთან).
ამ წესში გამონაკლისები არ არსებობს. ხოლო თუ ღვთის ძეს „პირმშო ეწოდება“, ანუ იმავე სახელწოდებით, რომელსაც ბიბლია ადამიანებსა თუ ცხოველებს შორის პირველად დაბადებულებს მიაკუთვნებს, დასკვნა თავისთავად მეტყველებს. შეიძლება თუ არა, რომ ღმერთმა საკუთარი თავი უწოდოს ტერმინით, რომელსაც წერილი ექსკლუზიურად ქმნილებებს მიაკუთვნებს? შეიძლება თუ არა ღმერთს საერთოდ ვუწოდოთ „პირმშო“ (სიტყვასიტყვით „პირველად დაბადებული“), თუ ღმერთი არასოდეს დაბადებულა და ყოველთვის არსებობდა? ეს ყველა ფაქტი ისევ და ისევ უსვამს ხაზს იმას, რომ იესო ყოველმხრივ მამაზე დაბლა დგას და არ შეიძლება ჩაითვალოს მის „თანააღვსებულად“ (იოანე 14:28; 1 კორინთელთა 11:3).
დასკვნა
სამების დოგმატიკა ეწინააღმდეგება როგორც ღვთის სიტყვას, ისე ელემენტარულ ლოგიკას. ღვთის ძისადმი „სამების“ შაბლონების პრიზმიდან ყურების მცდელობით, ის აუცილებლად შედის კონფლიქტში ჯანსაღ აზრთან. ასეთი შეცდომის კლასიკურ მაგალითს ვხედავთ იმ შემთხვევაშიც, როდესაც ტრინიტარიზმი ცდილობს შექმნილთა მიმართ გამოყენებული ტერმინი „პირმშო“ „თანააღვსებულობის“ რაღაც საკრალიზებულ იდეად გაასაღოს.
ამ ნაშრომში მკითხველს შეეძლო გაცნობოდა „პირმშოს“ ცნების დეტალურ ტექსტოლოგიურ კვლევას იმ კონტექსტში, თუ როგორ იყენებს მას წერილი იესო ქრისტეს მიმართ. ჩვენ ასევე განვხილეთ ბიბლიური მაგალითების რიგი, როდესაც ღვთის სიტყვა იყენებს ცნებას „πρωτότοκος“, რის წყალობითაც შევძლებთ მიგვეღო ამ ტერმინის მნიშვნელობის უფრო ნათელი გაგება.
განხილულ მონაკვეთში, კოლასელთა 1:15,18, ღვთის ძე ორჯერ არის წოდებული „პირმშოდ“ (ბერძნ. „πρωτότοκος“ — „პირმშო“, „პირველშობილი“). ამ ტერმინს ბიბლია ასზე მეტჯერ იყენებს და მიაკუთვნებს ადამიანურ ოჯახში პირველად დაბადებულ ბავშვს, ასევე ცხოველთა პირველშობილ ნაშიერს. ყველა ასეთ მაგალითს გამოარჩევს ერთი საერთო დამაკავშირებელი დეტალი: ცნებას „πρωτότοκος“ ბიბლია ყოველთვის მიაკუთვნებს ქმნილებებს!
ღმერთი არასოდეს იყენებს საკუთარი თავის მიმართ ამ ტერმინს, რაც სრულიად ლოგიკურია: „პირმშო“ — ეს სიტყვასიტყვით არის სხვებს შორის პირველი დაბადებული. ღმერთი ვერ იქნება დაბადებული, რადგან ის არის ყველა სხვა არსების შემოქმედი. და ღმერთი ვერ მოკვდება, შემდეგ კი არ აღდგება, რადგან ის არის ყველაფერი არსებულის სიცოცხლის წყარო (ფსალმუნი 35:10; იოანე 6:57).
აი, რატომ ვერ უძლებს ვერანაირ საგნობრივ კრიტიკას სამებააღმსარებლური აპოლოგეტიკის სურვილი, რომ ტერმინ „პირმშოს“ მიანიჭოს მისთვის სრულიად უცხო „თანააღვსებულობის“ მნიშვნელობა. იესო, როგორც ღვთის ძე, არის სამყაროში მეორე პიროვნება, რომელიც თავად ღმერთმა შვა. ის ჩვენი უფალი, მეფე და გამოსყიდველია, რომლის სისხლითაც კაცობრიობის ცოდვებია განწმენდილი. მიუხედავად ამისა, იესო არ არის არც თავად ღმერთი და არც მისი „თანააღვსებულნი“. ის არ ეძებდა თავის მდგომარეობასთან შეუფერებელ დიდებას, არამედ მკაფიოდ ამბობდა:
„მამა ჩემზე დიდია“ (იოანე 14:28).
ამავეს ასწავლის ბიბლიაც: „ქრისტეს თავი კი ღმერთია“ (1 კორინთელთა 11:3; 15:28).
4. (ებრ. 1:2)?
ეკლესიის მამები მიუთითებდნენ მარადიული შობის მოძღვრების კიდევ ერთ ასპექტზე — დროის შექმნაზე, რომელიც მატერიალურ სამყაროსთან ერთად გაჩნდა. აქედან აკეთებდნენ დასკვნას, რომ იესოს, რომელიც მატერიალურ სამყარომდე იშვა, წინამარადიული და დროის მიღმა მყოფი შობა აქვს.
მაგრამ რა ფესვები აქვს დროის ქმნილებად მიჩნევის თეორიას? ცხადია, რომ ეკლესიის მამებმა დროის შექმნის იდეა კვლავ ბერძნული ფილოსოფიიდან, კერძოდ კი პლატონისგან ისესხეს, რომლის იდეებმაც დიდი გავლენა მოახდინა მრავალი ეკლესიის მამის გონებაზე. III საუკუნის ძველბერძენი მწერალი დიოგენე ლაერტელი პლატონის «მსჯელობებზე» წერდა:
«[პლატონის მიხედვით] დრო წარმოშობილია, როგორც მარადიულობის ხატება. სამყაროს ბუნების მიღმა არც დრო არსებობს, არამედ დრო სამყაროსთან ერთად არსებობს» (ცნობილი ფილოსოფოსების ცხოვრების, სწავლებებისა და გამონათქვამების შესახებ, წგნ. 3, 74, გვ. 171; იხ. პლატონი, „ტიმეოსი“ 37, 38).
ცხადია, რომ დროის შექმნის იდეა არ არის ბიბლიური და პლატონიზმის კონცეფციიდანაა ნასესხები. მსგავსი ნასესხებების უადგილობის შესახებ მკაცრად აფრთხილებდა მოციქული პავლი, კაცი, რომლის განათლებაც უდავოდ აძლევდა ანტიკური აზროვნების ფილოსოფიურ ცნებებზე აპელირების საშუალებას (კოლ. 2:8). თუმცა პავლეს მსგავსი მეთოდებისთვის ბიბლიური ჭეშმარიტებების ასახსნელად არასოდეს მიუმართავს.
ჩვენ გვსურს თავიდან ავიცილოთ ფილოსოფიური და უმეტესად მოაზროვნე მსჯელობები, მით უმეტეს რაიმეს კატეგორიულად მტკიცება, თუმცა განხილული თემა მცირვე გადახვევას მოითხოვს. უპირველეს ყოვლისა, რა განსაზღვრება შეგვიძლია მივცეთ დროს? დროზე მსჯელობისას ძალიან რთულია «სამკუთხედის» სამი შემადგენელი ნაწილის დიფერენცირება: მნიშვნელობის, კონცეფციისა და კავშირის. ეს იმიტომ, რომ დრო ძალიან ზოგადი ცნებაა ძლიერ ბუნდოვანი საზღვრებით. რეალურად, დრო — ეს აბსტრაქცია და განზოგადებაა. ჩვენ ამის ილუსტრაცია შეგვიძლია გამოთქმით „დრო მიფრინავს“. ამის თქმისას ვგულისხმობთ, რომ ყველაფერი ჩვენ გარშემო წინ მოძრაობს, ჩვენი ჩათვლითაც ჩვენი დაბადების მომენტიდან. მაგრამ ეს მოძრაობა პირდაპირ კავშირში არ არის დროთან. ეს მაგალითი გვეხმარება იმის გაგებაში, თუ რამდენად აბსტრაქტულია დროის იდეა. დრო — ეს სხვა არაფერია, თუ არა სიმბოლო იმისა, რასაც ჩვენს გონებაში ბუნდოვნად წარმოვადგენთ. ამიტომ აზრს მოკლებულად გვეჩვენება იმის თქმა, რომ დრო, როგორც ასეთი, გარკვეულ მომენტში შეიქმნა და მით უმეტეს, აბსურდულია მარადიულობის დროთან შედარება. უფრო სწორი იქნება იმის თქმა, რომ შემოქმედმა ქმნილებათა სიცოცხლე დაუკავშირა დროის მსვლელობას, რომლის შეგრძნებაც შესაძლებელია ცის დროის მაჩვენებლების — მზისა და მთვარის — დახმარებით (დაბ. 1:14).
თანაც, კიდევ ერთი საინტერესო მომენტი არსებობს. არავინ უარყოფს იმ ფაქტს, რომ ანგელოზები ღმერთმა მატერიალური სამყაროს შექმნამდე შექმნა (იობ. 38:4, 7). მაგრამ თუ იქიდან გამომდინარე ვმსჯელობთ, რომ დრო მატერიალურ სამყაროსთან ერთად შეიქმნა, მაშინ გამოდის, რომ ანგელოზები მარადიულები არიან, რადგან ისინი ჯერ კიდევ მაშინ გაჩნდნენ, როცა დრო არ არსებობდა. ესე იგი, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ როგორც იესოს, ისე ანგელოზებს მარადიული შობა აქვთ.
დროის მატერიალურ სამყაროსთან ერთად შექმნისა და შესაბამისად, იესოს უდროო შობის თანამედროვე მომხრეები ეინშტეინის ფარდობითობის თეორიაზე მიუთითებენ. ეინშტეინის სპეციალური ფარდობითობის თეორიის (სფთ) ძირითადი შინაარსი სივრცისა და დროის ერთიანობის იდეაში მდგომარეობს; ამ თეორიის თანახმად, დრო განიხილება ერთიან სივრცე-დროის ნაწილად. ფარდობითობის თეორიიდან გამომდინარეობს, რომ ობიექტის სინათლის სიჩქარესთან მიახლოვებისას სამი გარემოება წარმოიშობა: იზრდება მოძრავი ობიექტის მასა, მცირდება მისი ზომა მოძრაობის მიმართულებით და ნელდება დროის დინება ამ ობიექტზე. ამიტომ, ეინშტეინის თეორიის თანახმად, სივრცის ნებისმიერ წერტილში ერთნაირია არა დროის დინება, არამედ სინათლის სიჩქარე, და სწორედ სინათლის სიჩქარის მუდმივობის პრინციპი წარმოადგენს ეინშტეინის თეორიაში ერთ-ერთ ძირითად პოსტულატს.
ფარდობითობის თეორიის თანახმად, მატერიალური ობიექტების მოძრაობის ან ნებისმიერი სიგნალის გავრცელების მაქსიმალურად შესაძლებელი სიჩქარე ვაკუუმში სინათლის სიჩქარეა. მაგრამ თავის დროზე ამერიკელ მკვლევართა ჯგუფმა აღმოაჩინა, რომ ძალიან მოკლე ლაზერული იმპულსი შერჩეულ გარემოში ასჯერ უფრო სწრაფად მოძრაობს, ვიდრე ვაკუუმში, მიუხედავად იმისა, რომ ფარდობითობის თეორია ასეთ სიჩქარეს კრძალავს. ასევე, არც ისე დიდი ხნის წინ ჟენევის უნივერსიტეტის (შვეიცარია) მეცნიერთა ჯგუფმა (რომელთა შრომაც ჟურნალში „Nature“ გამოქვეყნდა) ჩაატარა ცდა, რომელიც ამტკიცებს, რომ ჩახლართული ფოტონების (ელემენტარული ნაწილაკების) ურთიერთქმედების სიჩქარე სინათლის სიჩქარეს აჭარბებს. რაც კვლავ წინააღმდეგობაში მოდის ეინშტეინის ფარდობითობის თეორიასთან. და დღესაც, ისევე როგორც ადრე, მრავლად არიან მეცნიერები, რომლებიც აკრიტიკებენ სფთ-ს და მას პარადოქსულობაში და ზოგიერთ სამეცნიერო აღმოჩენასთან წინააღმდეგობაში ადანაშაულებენ. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ფარდობითობის თეორია საყოველთაოდ აღიარებულად ითვლება, უნდა ვაღიაროთ, რომ იგი საკმაოდ სპეკულატური და ჰიპოთეტურია. და რეალურად, არცერთ თანამედროვე მეცნიერს არ ძალუძს თუნდაც მცირედი თავდაჯერებულობით თქვას, რა რეალური ბუნება აქვს დროს. და ამიტომ, მართლმადიდებლების მიერ ცნება „დროით“ ასეთი სპეკულაციები ამ კონტექსტში თეოლოგიურად არ არის კორექტული.
მაგრამ ტრინიტარები, რომლებსაც სწამთ იესოს წინამარადიული შობისა, ამ მოძღვრების მხარდასაჭერად წმინდა წერილის ზოგიერთ ადგილს მოიხმობენ. მაგალითად, იმის სასარგებლოდ, რომ იესო დროის მიღმა არსებობს და რომ ის თავად არის დროის შემოქმედი, მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველები ებრაელთა 1:2-ი მოჰყავთ. სინოდალურ თარგმანში ეს მუხლი ასე ჟღერს: «უკანასკნელ ამ დღეთა გვესაუბრა ჩვენ ძის მიერ, რომელიც დაადგინა ყველაფრის მემკვიდრედ, რომლის მიერაც საუკუნენი შექმნა». თეოფილაქტე ბულგარელი ამ მუხლის კომენტარირებისას წერდა:
მან თავად შექმნა საუკუნენი; როგორ არსებობდნენ საუკუნენი, როცა ის არ იყო?“.
რამდენად შეესაბამება ჭეშმარიტებას ამ მუხლის ასეთი განმარტებები? სიტყვით „საუკუნენი“ ითარგმნება ბერძნული სიტყვა *aion* მრავლობით ფორმაში, რომელიც იმავე ფორმით გვხვდება ებრაელთა 11:3-ში და ამიტომ ეს მუხლები პარალელურად ითვლება. ებრაელთა მიმართ ეპისტოლეს 11:3-ში პავლე წერს: «რწმენით ვცნობთ, რომ საუკუნენი ღვთის სიტყვით არიან აგებულნი, ისე, რომ უხილავისაგან წარმოდგა ხილული». რას ნიშნავს ამ ორ მუხლში სიტყვა *aion*?
სტრონგის ბერძნულ-რუსული ლექსიკონის მიხედვით, *aion* [αιων] ნიშნავს: „1. საუკუნე (ადამიანის სიცოცხლე, თაობა), ეპოქა, ხანა; 2. მარადიულობა, განუსაზღვრელად გრძელი დროის პერიოდი; 3. სამყარო, პლანეტა; 4. საალქო სისტემა, ჩვეულება (ამ წუთისოფლისა), ეს საუკუნე: სინ. (*kosmos*)“. მიუხედავად იმისა, რომ, როგორც ვხედავთ, სიტყვა *aion*-ის ძირითადი მნიშვნელობა დროებითია (საუკუნე, მარადიულობა), ზოგჯერ ამ სიტყვას შეუძლია იმოქმედოს როგორც სიტყვა *kosmos*-ის (სამყარო, მსოფლიო) სინონიმმა. ბენჟამინ უილსონის ბერძნულ-ინგლისური ქვესტრიქონის «The Emphatic Diaglott» ანბანურ დანართში ნათქვამია, რომ „ბერძნული სიტყვა *aion*, საუკუნე, ან მრავლობითი ფორმა საუკუნენი, [ახალ აღთქმაში] ითარგმნება როგორც *სამყარო* არანაკლებ 38-ჯერ“.
მოვიყვანოთ სიტყვა *aion*-ის გამოყენების მაგალითები ამ მნიშვნელობით: მე-2 კორინთელთა 4:4-ში ნათქვამია: «ურწმუნოთა მიმართ, რომელთა გონებაც ამ საუკუნის [*aion*] ღმერთმა [ეშმაკმა] დააბრმავა». ხოლო ეფესელთა 6:11, 12-ში ნათქვამია: «…რომ შეგეძლოთ წინა აღუდგეთ ეშმაკის ხრიკებს, ვინაიდან ჩვენი ბრძოლა არ არის სისხლსა და ხორცზე, არამედ მთავრობებზე, ხელმწიფებებზე, ამ წუთისოფლის მპყრობელებზე [*kosmokrator*]». სიტყვა *aion*-ის სინონიმურობა სიტყვა *kosmos*-თან 2 კორ. 4:4-ში ეჭვს არ იწვევს. ასევე, 2 ტიმოთეს 4:10-ში ნათქვამია: «ვინაიდან დემასმა მიმატოვა და შეიყვარა ამჟამინდელი საუკუნე [*aion*]». თვალსაჩინოდ ჩანს ამ სიტყვების პარალელიზმი 1 იოანეს 2:15-თან: «ნუ შეიყვარებთ წუთისოფელს [*kosmos*] და არც იმას, რაც წუთისოფელშია [*kosmos*]». კვლავ ვხედავთ, რომ *aion* 2 ტიმ. 4:10-ში იმავე მნიშვნელობით გამოიყენება, როგორითაც *kosmos*. სიტყვა *aion* მნიშვნელობით „სამყარო“ ასევე გვხვდება 1 კორ. 10:11; გალ. 1:4; ეფ. 2:2; 1 ტიმ. 6:17; ებრ. 9:26.
რა თქმა უნდა, იმისათვის, რომ გავიგოთ მნიშვნელობა სიტყვა *aion*-ს ებრ. 1:2-სა და 11:3-ში, საჭიროა ამ მუხლების კონტექსტში განხილვა. რაზე მეტყველებს ამ მუხლების კონტექსტი? ებრაელთა 11:3-ში სიტყვების „საუკუნენი აგებულნი“ შემდეგ ნათქვამია: „ისე, რომ უხილავისაგან წარმოდგა ხილული“. აქედან გამომდინარე, *aion* ებრაელთა 11:3-ში ხილულ, მატერიალურ-სივრცულ მნიშვნელობას ატარებს და არა დროებითს. ებრაელთა 1:10-ში პავლე, როდესაც ფსალმუნის 101:26 სიტყვებს იესოს მიუსადაგებს, წერს: „და კიდევ: „შენ, უფალო, დასაბამიდან დააფუძნე მიწა და ცანი შენი ხელის საქმეა““. ამგვარად, ებრაელთა მიმართ ეპისტოლეს 1-ლი თავის კონტექსტიც საშუალებას გვაძლევს დავასკვნათ, რომ *aion* ებრ. 1:2-შიც მხოლოდ მატერიალური მნიშვნელობით გამოიყენება და ნიშნავს მთელ სამყაროს, პლანეტას, რომელიც იესოს მეშვეობით შეიქმნა (იოან. 1:3; კოლ. 1:16). ასევე, „საერთაშორისო სტანდარტულ ბიბლიურ ენციკლოპედიაში“ (International Standard Bible Encyclopedia) აღნიშნულია, რომ „ბერძნულ სიტყვა *aion*-ს ჩვეულებრივ ანიჭებენ მნიშვნელობას „საუკუნე“, ზოგჯერ კი „სამყარო“ [როგორც ეს არის] ებრ. 1:2; 11:3-ში“. და მართლაც, მთარგმნელთა აბსოლუტური უმრავლესობა ებრ. 1:2-სა და 11:3-ში სიტყვა *aion*-ს აძლევს მნიშვნელობას „სამყარო, მსოფლიო“, ხოლო სინოდალური თარგმანი ამ მხრივ პრაქტიკულად გამონაკლისს წარმოადგენს. თუნდაც მის ინგლისურ ანალოგში, „მეფე ჯეიმსის ბიბლიაში“ (“King James Version”), გამოყენებულია სიტყვა „სამყაროები“ (*worlds*). ამიტომ არანაირი საფუძველი არ არსებობს იმის დასამტკიცებლად, რომ ებრ. 1:2 მიუთითებს იესოს უდროოებაზე, წინამარადიულობაზე და, მაშასადამე, მის მარადიულ შობაზე.
ახალი აღთქმის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ამავდროულად სადავო ადგილი არის ეპისტოლე ებრაელთა მიმართ (1:3). ამ მუხლში ნათქვამია, რომ ძე არის მამის „დიდების ბრწყინვალება და მისი არსის ხატება“. საუკუნეების განმავლობაში, განსაკუთრებით არიანელებთან კამათის დროს, ქრისტიანი ღვთისმეტყველები ამ სიტყვებს იყენებდნენ მტკიცებულებად იმისა, რომ ქრისტე მარადიულია და მამის თანასწორია.
მზისა და სინათლის ტრადიციული შედარება
მართლმადიდებელ მამებსა და კომენტატორებს (მაგალითად, ლოპუხინის განმარტებით ბიბლიაში) მოჰყავთ თვალსაჩინო მაგალითი: როგორც მზე და მისი სინათლე (ბრწყინვალება) ერთდროულად არსებობენ და სინათლე მზისგან იშობა ისე, რომ მზეს არ აკლებს არაფერს, ზუსტად ასევე იშობა ძე მამისაგან მარადიულად. ლოგიკა ერთი შეხედვით ძალიან დამაჯერებელია და ტრინიტარული (სამების) თეოლოგიის ერთ-ერთ მთავარ საყრდენს წარმოადგენს.
საიდან მოდის ეს შედარება?
ისტორიული და ფილოსოფიური კვლევა აჩვენებს, რომ ეს შედარება — მზიდან სინათლის გამომდინარეობის შესახებ — ადრეულმა ქრისტიანმა მამებმა ისესხეს ნეოპლატონიზმის ფუძემდებლისგან, პლოტინისგან. პლოტინი ამ მსგავსებით ხსნიდა არა ქრისტეს, არამედ იმას, თუ როგორ გამომდინარეობს „გონება“ პირველი ღმერთისგან. ანუ, იდეას ღრმა ფილოსოფიური (არაბიბლიური) ფესვები აქვს.
რას ნიშნავს რეალურად ბერძნული სიტყვა apaugasma?
მთავარი კამათი ბერძნული სიტყვის — apaugasma-ს გარშემო ტრიალებს. ეს სიტყვა ბიბლიაში თითქმის არ გვხვდება (გარდა „სოლომონის სიბრძნის“ აპოკრიფული წიგნისა). ლინგვისტური ანალიზი აჩვენებს, რომ მას ორი ძირითადი მნიშვნელობა აქვს:
აქტიური: ბრწყინვალება, გამოსხივება.
პასიური: ანარეკლი, ასახვა.
ვ. ბაუერის „ახალი აღთქმისა და ადრეული ქრისტიანული ლიტერატურის ბერძნულ-ინგლისური ლექსიკონის“ მიხედვით, სიტყვას apaugasma შეიძლება ორი მნიშვნელობა ჰქონდეს: აქტიური (ბრწყინვალება, გამოსხივება) და პასიური (ანარეკლი, ასახვა). ზუსტი მნიშვნელობის დადგენა მხოლოდ კონტექსტით არის შესაძლებელი. „ბრწყინვალების“ აქტიური მნიშვნელობით ამ სიტყვას ეკლესიის მამები იყენებდნენ. პასიური მნიშვნელობით მას პლუტარქე იყენებდა. ფილონი თავის თხზულებებში ამ სიტყვას როგორც აქტიური, ისე პასიური მნიშვნელობით იყენებდა (გვ. 82).
დვორეცკის „ძველბერძნულ-რუსულ ლექსიკონში“ სიტყვა apaugasma-ს პირველ მნიშვნელობად ეძლევა „ანარეკლი“, ხოლო მეორედ — „ბრწყინვალება“. „Thayer’s Greek-English Lexicon“-ში სიტყვა apaugasma ითარგმნება როგორც „არეკლილი ელვარება“. შენიშვნებში ნათქვამია: „ებრ. 1:3-ში ქრისტე წოდებულია apaugasma thv doxhv ... tou Qeou-დ, რადგან ის სრულყოფილი სახით არეკლავს ღვთის სიდიადეს; იგივე აზრი გასდევს იოან. 12:45 (14:9)-საც“ (ტ. 1, გვ. 209, 210).
მსგავსადვეა ნათქვამი ედვარდ რობინსონის „ახალი აღთქმის ბერძნულ-ინგლისურ ლექსიკონში“: „არეკლილი ელვარება ან სიკაშკაშე. ებრ. 1:3 „apaugasma tes doxes tou Theon“, ე.ი. გადატანითი მნიშვნელობით — ის, ვინც ღვთაებრივი სიდიადე აშკარად ვლინდება, ისევე როგორც “eikwn” კოლ. 1:15-ში“ (გვ. 73).
სიტყვა apaugasma შედგება ორი ნაწილისაგან: წინდებულისგან “ap” (დან, -გან) და სიტყვისგან augasma, რაც საკუთრივ ნიშნავს „ბრწყინვალებას, მოელვარე ელვარებას“. სიტყვა augasma წარმოიშობა ზმნისგან augazo (ბრწყინავს), რომელიც ერთხელ არის გამოყენებული 2 კორ. 4:4-ში. ეტიმოლოგია სიტყვას მიიყვანს სიტყვასიტყვით მნიშვნელობამდე: „ბრწყინვალებისაგან“ ან „ელვარებისაგან“, ანუ ეს არის ან „ბრწყინვალება რაიმესგან“, ან „ელვარება რაიმესგან“.
ეკლესიის მამებმა აირჩიეს აქტიური მნიშვნელობა („ბრწყინვალება“), რათა ეჩვენებინათ მამისგან ძის მარადიული „გამოსხივება“ ანუ შობა. თუმცა, ლექსიკონები და მკვლევარები აღნიშნავენ, რომ კონტექსტიდან გამომდინარე, პასიური მნიშვნელობა („ანარეკლი“) ბევრად უფრო ლოგიკურია.
რატომ არის „ანარეკლი“ უფრო სავარაუდო?
სხვა ავტორების გამოყენება: იმავე პერიოდის ებრაელ-ფილოსოფოსი ფილონ ალექსანდრიელი და სხვა ანტიკური ავტორები ამ სიტყვას ზუსტად პასიური მნიშვნელობით — „ანარეკლისა“ და „ასახვისთვის“ იყენებდნენ.
მუხლის შიდა კონტექსტი: იმავე მუხლის მეორე ნაწილში პავლე ქრისტეს უწოდებს მამის „არსის ანაბეჭდს“ (xarakter), რაც ასევე პასიური, ასახვითი ცნებაა. ავტორი იქვე ახსენებს „სარკესაც“. შესაბამისად, „დიდების ანარეკლი“ ბევრად უკეთ ერწყმის „არსის ანაბეჭდს“, ვიდრე აქტიური „ბრწყინვალება“.
სხვადასხვა თარგმანი: მსოფლიოს ბევრი ავტორიტეტული ინგლისური და საერთაშორისო ბიბლიური თარგმანი ამ ფრაზას სწორედ როგორც „დიდების ანარეკლს“ (reflection of God's glory) თარგმნის.
ამასთან თანხმობაში, ბიბლიის ბევრ გამოცემაში ბერძნული „apaugasma tes doxes“ ითარგმნება როგორც „დიდების ანარეკლი“. მაგალითად, ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა: Revised Standard Version, International Standard Version, New Jerusalem Bible, New Translation by J. Moffat, Weymouth New Testament, Good News Bible, The Message Bible, God’s Word.
დასკვნა
თუ პავლე მოციქულს ნამდვილად ჰქონოდა განზრახული იმის თქმა, რომ ძე მამისგან მზესავით მარადიულად „გამომდინარეობს“, ის გამოიყენებდა სხვა ბერძნულ სიტყვას — aporroia („გამონადენი“, „ჩמורჩენი“), რომელიც ზუსტად გამოხატავდა ემანაციის (გადმოქცევის) იდეას. თუმცა მან გამოიყენა სიტყვა, რომელიც „ანარეკლს“ ნიშნავს.
ეს კი იმას ნიშნავს, რომ მამის დიდებას შესაძლოა ჰქონოდა ანარეკლი (ქრისტე), მაგრამ ეს ავტომატურად არ ამტკიცებს იმას, რომ ეს ანარეკლი მზისა და სინათლის მსგავსად აუცილებლად მარადიულად, თავისთავად და განუყოფლად არსებობდა. შესაბამისად, ებრაელთა 1:3 მუხლი კლასიკურ მტკიცებულებად იმისა, რომ ქრისტე სინათლესავით მარადიულად გამოდის მამიდან, არ გამოდგება
4.«არც დღეთა დასაწყისი აქვს და არც სიცოცხლის დასასრული» (ებრ. 7:3)
ქრისტეს დასაწყისის არქონისა და მარადიულობის მნიშვნელოვან „მტკიცებულებად“ მოჰყავთ ებრაელთა მიმართ წერილის ცნობილი მუხლი (ებრ. 7:3), სადაც მელქისედეკზეა ნათქვამი: „მამის გარეშე, დედის გარეშე, წინაპართა ნუსხის გარეშე, რომელსაც არც დღეთა დასაწყისი აქვს და არც სიცოცხლის დასასრული, მაგრამ მიემსგავსება ძეს ღვთისას, მარადიულ მღვდლად რჩება“.
მოციქულის ამ მისტიკურ სიტყვებს მელქისედეკის შესახებ ძველი დროიდან მოყოლებული სხვადასხვანაირად განმარტავენ. მაგალითად, ფილონი მელქისედეკს ადამიანის სულის ალეგორიულ სახედ მოიხსენიებდა. ორიგენე მას ანგელოზად თვლიდა, ამბროსი — უფლის ანგელოზად, ეპიფანე კი — სულიწმიდის განსახიერებად. მელქისედეკიანები მას მეტ პატივს მიაგებდნენ, ვიდრე მესიას და მიიჩნევდნენ, რომ ყველა ლოცვა მისთვის უნდა აღევლენათ. იერონიმე და ლუთერი მას ნოეს ძედ, სემად მიიჩნევდნენ.
როგორ უნდა გვესმოდეს ებრაელთა 7:3?
„ჟენევის ახალ სასწავლო ბიბლიაში“ ერთ-ერთ ვარაუდთან დაკავშირებით შემდეგი კომენტარია მოცემული:
„არსებობს ვარაუდი, რომ მელქისედეკი არის ქრისტე განხორციელებამდე, თუმცა ამის შეწყობა ჭირს იმ ანალოგიებთან, რომლებიც მოყვანილია ამ ეპისტოლეში: 1) მელქისედეკზე ნათქვამია, რომ იგი მიემსგავსება ღვთის ძეს (რაც ვერანაირად ვერ ითქმის ქრისტეზე, რადგან ის თავადაა ღვთის ძე); 2) ძე პირველმღვდელმთავარი „მელქისედეკის წესით“ (6:20) გახდა მოგვიანებით — განხორციელების, გამოსასყიდი სიკვდილისა და აღდგომის შემდეგ. გარდა ამისა, დაბადების მე-14 თავში ნათქვამია, რომ მელქისედეკი ცოცხალი ადამიანია (და არა მხოლოდ სულიერი არსება), რადგან მას გააჩნია გარკვეული სოციალური სტატუსი — სალემის მეფე, — რაც, თავის მხრივ, ეწინააღმდეგება ძველი აღთქმის თეოფანიას (ღვთის გამოცხადებას), რომელიც ყოველთვის ძალიან ხანმოკლეა და გამონაკლის შემთხვევებს მიეკუთვნება. ყველა ძველი აღთქმის პერსონაჟისგან განსხვავებით, მელქისედეკი უკიდურესად ლაკონურად არის აღწერილი. სულიწმიდამ მის შესახებ მხოლოდ ის აცნობა, რაც საშუალებას იძლეოდა, მასში ქრისტეს წინასახე დაგვენახა“.
სინამდვილეში, შეუსაბამობები ბევრად მეტია, ამიტომ ისინი, ვინც ცდილობენ ქრისტეს უსაწყოობა ასეთი გზით დაამტკიცონ, უძლურნი აღმოჩნდებიან არაერთი გადაუჭრელი კითხვის წინაშე.
ნაშრომში The International Standard Bible Encyclopedia (ტ. 3, გვ. 313, სტატია „მელქისედეკი“) ნათქვამია:
„ზოგს ეგონა, რომ მელქისედეკი იყო ქრისტოფანია (ანუ ქრისტეს გამოცხადება) და არა ისტორიული პირი, ამიტომაც მე-2 და მე-3 მუხლებს პირდაპირი და არა ტიპოლოგიური მნიშვნელობით უყურებდა. მთავარი არგუმენტი ამგვარი განმარტების წინააღმდეგ მდგომარეობს მტკიცებაში, რომ მელქისედეკი მიემსგავსა (ბერძნ. აფომოიომენოს) ღვთის ძეს (მუხლი 3). ზმნა აფომოიოო ყოველთვის გულისხმობს არსებათა გამიჯვნას და გამოყოფას, რომელთაგან ერთი მეორეს ჰგავს. მაასე რას ნიშნავს — მაშასადამე, მელქისედეკი და ღვთის ძე წარმოდგენილია როგორც ორი ცალკეული პირი, რომელთაგან პირველი მეორეს მიემსგავსა“.
აღსანიშნავია, რომ ამ მოსაზრებას არ იზიარებენ ორთოდოქსი ღვთისმეტყველები, რომელთათვისაც ქალაქ სალემის წარსულში მცხოვრები მეფე და მღვდელი, მელქისედეკი, ქრისტეს წინასახეა. მაშ, რას ნიშნავს სიტყვები: „მამის გარეშე, დედის გარეშე, წინაპართა ნუსხის გარეშე, რომელსაც არც დღეთა დასაწყისი აქვს და არც სიცოცხლის დასასრული“? უნდა გვესმოდეს თუ არა ისინი პირდაპირი მნიშვნელობით?
ცნობილი ბიბლისტი ადამ კლარკი თავის „კომენტარებში“ საინტერესო ცნობებს მოაქვს იდიომატურ გამოთქმასთან „მამის გარეშე“ დაკავშირებით:
„ის, ვინც ვერ ასაბუთებდა თავის უფლებას სამღვდელო მსახურებაზე წინაპართა ნუსხის მტკიცებულებებით, იუდაელთა თქმით, იყო მამის გარეშე. ასეა ნათქვამი Bereshith Rabba-ში (18, 18) გამოთქმასთან დაკავშირებით: „მიატოვებს კაცი თავის მამას და დედას“ [დაბ. 2:24]: „თუ იუდაიზმში პროზელიტი ცოლად შეირთავს საკუთარ დას, მნიშვნელობა არ აქვს მამის მხრიდან თუ დედის მხრიდან, ისინი აძევებენ მას რაბი მეირის თანახმად. მაგრამ ბრძანა ბრძენმა: „თუ ის დედის მხრიდან არის დაა, ისინი აძევებენ მას, ხოლო თუ მამის მხრიდანაა, ტოვებენ მას, რადგან „წარმართი მამის გარეშეა“““. ესე იგი, მისი მამა არ ითვლება იუდეურ გენეალოგიურ ხაზში. ანალოგიურად, ქრისტე და მელქისედეკიც იყვნენ მამის და დედის გარეშე, ანუ არ წარმოშობილან ებრაული სამღვდელო მოდგმიდან“.
ცნობილი მართლმადიდებელი განმმარტებელი, ნეტარი თეოფილაქტე ბულგარელი ამ მონაკვეთს ასე განმარტავს:
„მამის გარეშე, დედის გარეშე, წინაპართა ნუსხის გარეშე. არსებობს კიდევ ერთი მსგავსება, კერძოდ, ის, რომ მელქისედეკი მამის და დედის გარეშე იყო — თუმცა არა იმიტომ, რომ მამა ან დედა არ ჰყავდა (როგორც ადამიანს, მასაც ჰყავდა), არამედ იმიტომ, რომ წერილში არ არის მითითებული მისი გენეალოგია და არ არიან მოხსენიებული მისი მშობლები. ასევეა ქრისტეც მამის გარეშე მიწიერი შობის მხრივ; რადგან ხორციელად ის ერთი ქალწული მარიამისგან იშვა. დედის გარეშე კი — ზემოური შობის მხრივ; რადგან გამოუთქმელად და შეუსწვლელად იშვა ერთი მამისგან ყოველთა საუკუნეთა წინათ. [...]
არც დღეთა დასაწყისი აქვს და არც სიცოცხლის დასასრული. და ესეც იმავე აზრით გესმოდეს, როგორც წინათ თქმული. როგორც ადამიანს, მელქისედეკს, რა თქმა უნდა, ჰქონდა კიდეც დღეთა დასაწყისი და სიცოცხლის დასასრულიც, მაგრამ რადგან ჩვენ არ ვიცით არც ის, როდის დაიბადა და არც ის, როდის გარდაიცვალა, ჩვენი შეხედულებით, მას თითქოს არც დასაწყისი აქვს და არც დასასრული. მიუხედავად ამისა, ქრისტეს ნამდვილად, როგორც ღმერთს, არ აქვს არც დასაწყისი, რადგან დროის დასაწყისის მიმართ უსაწყოა, თუმცა მამა აქვს დასაწყისად, როგორც მიზეზი; არც დასასრული, რადგან უკვდავია; ერთი სიტყვით, მარადიულია. მაშ, სად არიან არიანელები? მოუსმინონ, რომ ძეს არ აქვს დასაწყისი“.
ბევრი თანამედროვე თარგმანი ამ მუხლს იმავე სულით გადმოსცემს:
„მამის და დედის შესახებ მისი არაფერია ცნობილი: არაფერი ვიცით არც მის გენეალოგიაზე, არც დღეთა დასაწყისზე და არც სიცოცხლის დასასრულზე, მაგრამ, ღვთის ძის მსგავსად, ის მღვდლად რჩება ყოველ ჟამს“ („აღდგენის თარგმანი“).
„არაფერია ცნობილი არც მის მამაზე, არც დედაზე, არც მის სხვა წინაპრებზე, არც დასაწყისზე და არც მისი სიცოცხლის დასასრულზე, მაგრამ ის, ღვთის ძის მსგავსი, მღვდლად რჩება უკუნისამდე“ („თანამედროვე თარგმანი“).
თეოფილაქტე საკმაოდ უცნაურად უხვევს ინტერპრეტაციის საკუთარივე ლოგიკას, როდესაც მელქისედეკის წინასახეს ქრისტეს მიმართავს. ის სწორად მიუთითებს იმაზე, თუ რას ნიშნავს სინამდვილეში მოციქულის სიტყვები მელქისედეკის მიმართ, მაგრამ პირდაპირი მნიშვნელობით იყენებს მათ ქრისტეზე, რათა არიანელთა ჯინაზე ქრისტეს მარადიულობა დაამტკიცოს.
მიუხედავად ამისა, თუ სიტყვები „მამის გარეშე, დედის გარეშე, წინაპართა ნუსხის გარეშე, რომელსაც არც დღეთა დასაწყისი აქვს და არც სიცოცხლის დასასრული“ „დუმილის“ მნიშვნელობით უნდა გვესმოდეს, მაშინ ისინი ქრისტეზეც იმავე აზრით უნდა ვრცელდებოდეს, რაკი მოციქული მათ არგუმენტად იშველიებს.
მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ პავლეს ძირითადი თემა არ არის მხოლოდ მელქისედეკის მისტიკური პიროვნება — ეს არის ქრისტეს უნიკალური მღვდლობა. თვითგასაგებია, ჩვენ ვიცით, რომ იესოს მამა იყო იეჰოვა ღმერთი, ხოლო მისი ადამიანური დედა — მარიამი იუდას ტომიდან. მკვიდრი მამა იყო იოსები. იესო არ დაბადებულა ისრაელის ხალხის სამღვდელო ტომში (ლევის ტომში). ის მღვდელი არ გახდომია ადამიანური გენეალოგიით. ისევე როგორც მელქისედეკი გახდა მღვდელი „არა ხორციელი მცნების რჯულით“, ანუ არ დაბადებულა სამღვდელო ტომსა და ოჯახში (ებრაელთა 7:15, 16). იესოს არ ჰყავდა ადამიანური მამა, რომელიც მღვდელი იქნებოდა და რის გამოც იესოც მღვდელი გახდებოდა, არამედ ის „ღვთისგან იწოდა პირველმღვდლად მელქისედეკის წესით“ (ებრაელთა 5:10). გარდა ამისა, იესოს არ ჰყავდა შთამომავლები ან თავისი მღვდლობის გამგრძელებლები (ებრ. 7:24). ამ აზრით მასაც არ ჰქონია წინაპართა ნუსხა.
პავლემ ტყუილად როდი ახსენა გენეალოგია, რადგან სწორედ ის თამაშობდა მთავარ როლს სამღვდელო მოდგმასთან კუთვნილების დამტკიცებაში. ნეემიას წიგნიდან ვიგებთ, რომ როდესაც სამღვდელოება ბაბილონის ტყვეობის შემდეგ რეფორმირდა, მღვდლებს უნდა წარედგინათ თავიანთი გენეალოგია; ხოლო ვინც ამას ვერ შეძლებდა, სამღვდელოებიდან რიცხავდნენ:
„მათ ეძებეს ჩანაწერი თავიანთი წინაპართა ნუსხისა, და ვერ იპოვეს, და ამიტომ მოკვეთილ იქნენ სამღვდელოებიდან“ (ნემ. 7:64)
მაშასადამე, არ შედარდება მშობლები და წარმოშობა ამ სიტყვების პირდაპირი მნიშვნელობით. უფრო სწორად, მელქისედეკის მსგავსად, ქრისტე ვერ წარადგენს თავის გენეალოგიას აარონსა და ლევამდე:
„რადგან ცნობილია, რომ ჩვენი უფალი იუდას ტომიდან ამოვიდა, რომლის შესახებაც მოსემ არაფერი თქვა სამღვდელოებასთან დაკავშირებით. და ეს კიდევ უფრო ნათლად ჩანს იქიდან, რომ მელქისედეკის მსგავსებით დგება სხვა მღვდელი, რომელიც ასეთია არა ხორციელი მცნების რჯულით, არამედ დაუსრულებელი სიცოცხლის ძალით“ (ებრ. 7:14-16)
გამოთქმა „არც დღეთა დასაწყისი აქვს და არც სიცოცხლის დასასრული“ შესაძლოა, დროში შეზღუდვაზე მიუთითებდეს იმ პირებთან მიმართებით, რომლებიც ლევიანთა სამღვდელოებაში მსახურობდნენ. რიცხვების 4:47-დან ვიგებთ, რომ ჩვეულებრივი მღვდლები მსახურებას 30 წლის ასაკში იწყებდნენ და 50 წლის ასაკში ამთავრებდნენ. რაც შეეხება პირველმღვდლებს, მათი მსახურება სიკვდილამდე გრძელდებოდა. მელქისედეკი კი წარმოდგენილია ჩვენ წინაშე უზენაესის მღვდლის სახით. ბიბლია დუმს იმის შესახებ, თუ როდის დაიწყო მან მსახურება და როდის დასრულდა იგი. ამ აზრით მელქისედეკი ქრისტეს მიემსგავსება. ქრისტეს, როგორც პირველმღვდლის, მსახურებას არ აქვს „ასაკობრივი შეზღუდვები“ და ის არ მივა დასასრულამდე, რადგან ის მარადიული სიცოცხლისთვის აღდგა.
მაგრამ, შესაძლოა, პავლე გულისხმობდა მელქისედეკის სიცოცხლის პირდაპირ „დღეთა დასაწყისსაც“. რა გზით იყო ის ამ აზრით ქრისტეს წინასახე? კვლავაც, მელქისედეკი, როგორც ნებისმიერი მოკვდავი ადამიანი, დაიბადა და გარდაიცვალა. ჩვენ არაფერი ვიცით ამ მოვლენების ზუსტი დროის შესახებ. ანალოგიურად, არავინ იცის, როდის შექმნა მამამ ქრისტე, როგორც „მთელი ქმნილების პირმშო“ (კოლ. 1:15), რადგან ის „შობილ იქნა“ მთელი სამყაროს შექმნამდე „დაფარულ“ „ძველ დღეთა“ დროს (მიქ. 5:2; იგავ. 8:22-25). ვერავინ შეიტყობს ქრისტეს „დღეთა დასასრულს“, რადგან ის „უხრწნელი სიცოცხლით“ შეიმოსა, ანუ უკვდავებით (ებრ. 7:15, რომ. 6:9, გამოცხ. 1:18, 1 ტიმ. 6:16).
5.„შენ კი, ბეთლემ-ეფრათავ, მცირე ხარ იუდას ათასეულებს შორის? შენგან გამომივა იგი, ვინც უნდა იყოს ხელმწიფე ისრაელში და ვისი წარმოშობაც დასაბამიდან, მარადიული დღეებიდანაა“ (სინოდური თარგმანი).
ამ წინასწარმეტყველების სიტყვები მიუთითებს არა მხოლოდ მესიის შობის ადგილზე, არამედ მის წარმოშობაზეც. ორთოდოქსი (მართლმადიდებელი) ღვთისმეტყველნი ამ მუხლს იყენებენ, როგორც მამისგან ძის მარადიული შობის უტყუარ დადასტურებას. მისი წარმოშობა სათავეს მარადისობაში იღებს, შესაბამისად, მას არ გააჩნია დასაბამი დროში. ამ წინასწარმეტყველების სიტყვები იდენტურია იგავების 8:23-ისა, სადაც ჰიპოსტასურ (გამოხატულ) ლოგოსზე ნათქვამია: „საუკუნითგან ვარ ცხებული, დასაბამიდან, დედამიწის გაჩენამდე“ (სინოდური თარგმანი). სანამ წმინდა წერილის ამ მონაკვეთების დეტალურ ლინგვისტურ ანალიზზე გადავიდეთ, აუცილებელია განვმარტოთ ებრაული სიტყვის — olam (სტრონგის ნუმერაციით #5769) მნიშვნელობა, რომელიც ამ ორ მუხლში გამოიყენება და სინოდურ თარგმანში გადმოცემულია როგორც „საუკუნო“ ან „საუკუნე“.
ამ ებრაული სიტყვისა და მისი ბერძნული ექვივალენტის — aion-ის მნიშვნელობის შესახებ ფასეულ ინფორმაციას ვხვდებით ერიხ ნიუსტრემის „ბიბლიურ ენციკლოპედიაში“:
საუკუნო და მარადისობა. ეს სიტყვები აღნიშნავს უდასაბამოსა და უსასრულოს, ანუ იმას, რაც დროის ცნებას აღემატება. ასე გამოითქმება ღვთის შესახებ; ჯერ კიდევ დაბადების 21:33-შია ნათქვამი, რომ აბრაამმა ბეერ-შებაშში მოუხმო უფლის, საუკუნო ღვთის სახელს (ებრ. ელ-ოლამ); შეად. ფსალმ. 89:3; 103:31; ეს. 41:4; 57:15; 1 ტიმ. 1:17; 6:16. გარდა ამისა, ეს სიტყვები გამოიყენება იმის აღსანიშნავად, რასაც აქვს დასაბამი დროში, მაგრამ არ გააჩნია დასასრული. ასე უნდა გვესმოდეს ეკლესიასტეს 12:5-ის გამონათქვამი, სადაც ნათქვამია ადამიანზე, რომელიც კვდება და „მიდის თავის სამარადისო სახლში“; აგრეთვე მარადიულ დიდებაზე, რომელიც მორწმუნეებს ელოდება ხანმოკლე ტანჯვის შემდეგ (2 კორ. 4:17) და ზოგადად მარადიულ ცხოვრებაზე, რომელიც ქრისტეს მიერ გვეძლევა (ინ. 3:16; მათ. 25:46); მარადიულ სასუფეველზე, მარადიულ მემკვიდრეობასა და მარადიულ გამოსყიდვაზე (2 პეტ. 1:11; ებრ. 9:12, 15); მეორე მხრივ, ეს სიტყვები მიემართება მარადიულ ცეცხლსა და ტანჯვას (მათ. 25:41, 46), მარადიულ მსჯავრსა (ებრ. 6:2) და მარადიულ დაღუპვასაც (2 თეს. 1:9).
აღსანიშნავია, რომ ეს სიტყვები ხან ფართო, ხან კი შედარებით ვიწრო მნიშვნელობით გამოიყენება, რაც კონტექსტიდან ირკვევა. მაგალითად, საუბარია „საუკუნო აღთქმაზე“ ღმერთს, ადამიანებსა და სულდგმულებს შორის (დაბ. 9:12), ან იმაზე, რომ დედამიწა არ შეირყევა (ფსალმ. 103:5; შეად. ლუკ. 1:33 — 1 კორ. 15:24-თან). როგორც ებრაული სიტყვა olam, ისე ბერძნული aion ხშირად აღნიშნავს დროის შეზღუდულ პერიოდს, ანუ იმას, რასაც გააჩნია დასაწყისიც და დასასრულიც. ამიტომაც წერია მარადისობაზე, როგორც დროის მონაკვეთებზე ან საუკუნეებზე (ხანებზე); მაგალითად, 1 ტიმ. 1:17-ში — „საუკუნეთა მეფე“, ებრ. 1:2-ში — „საუკუნენი“, ან მათ. 12:32-ში, სადაც საუბარია „ამ საუკუნეზე“ მომავალი საუკუნის საპირისპიროდ და ა.შ.
ამრიგად, სიტყვა „საუკუნო“ ზოგჯერ უბრალოდ „ხანგრძლივს“ ნიშნავს: მაგალითად, ნათქვამია, რომ ბოცრას ქალაქები სამუდამოდ გაპარტახდება (იერ. 49:13); ასევე, რომ იესო ნავეს ძემ „სამუდამო ნანგრევებად“ აქცია აღაი (იეს. 8:28), თუმცა აღაი მოგვიანებით მაინც აღდგა (ეზრა 2:28); ან რომ ახიშს ჰქონდა იმედი, დავითი მისი მონა იქნებოდა „სამუდამოდ“ (1 მეფ. 27:12). მოყვანილი მაგალითების განმარტება უსასრულობის გაგებით შეუძლებელია. მეორე რჯულის 15:17-ის თანახმად, მონა, რომელსაც სამსახურის მეშვიდე წელს არ სურდა თავის ბატონთან განშორება და გათავისუფლება, კარის წირთხლზე ყურის გახვრეტის შემდეგ „სამუდამოდ“ რჩებოდა მონად; მოცემულ ადგილას სიტყვა „სამუდამოდ“ ნიშნავს მთელი სიცოცხლის მანძილზე. კარლ XII-ის ბიბლიაში (მისი მეფობისას შესრულებული თარგმანი) მეორე რჯულის 15:17-ს ახლავს შემდეგი შენიშვნა: „აქედან ჩანს, რომ ებრაული სიტყვა olam ყოველთვის უსასრულობას არ აღნიშნავს, არამედ ზოგჯერ ხანგრძლივ დროს, მაგალითად, ადამიანის სიცოცხლის დღეებს ან რომელიმე მმართველობის არსებობის ხანგრძლივობას. ამდენად, როდესაც ღმერთმა ბრძანა ლევიტელთა წესების აღსრულება leolam (საუკუნოდ), აქედან არ გამომდინარეობს, რომ ისინი არასოდეს გაუქმდებოდა, რადგან leolam ამ ადგილას ნიშნავს: ებრაული მმართველობის არსებობის მთელი დროის განმავლობაში, მესიის მოსვლამდე“ (შეად. სიტყვა aion ინ. 8:35-ში და სიტყვა olam იერ. 17:4; ეზეკ. 16:60-სა და შემდგომებში).
სიტყვა olam გამოიყენება არა მხოლოდ განუსაზღვრელი დროის მონაკვეთის მნიშვნელობით (ზემოთ მოყვანილ მაგალითებში) ან დედამიწისა და მთვარის არსებობის კონტექსტში (ეკლ. 1:4; ფსალმ. 77:69; 88:38), არამედ ზოგჯერ შორეული წარსულის აღსანიშნავადაც: იგავ. 8:23; ეს. 61:4 (olam თარგმნილია როგორც „ძველი“), იერ. 5:15 და ა.შ. იმავე მნიშვნელობით გამოიყენება ბერძნული სიტყვა aion-იც, მაგალითად: ლუკ. 1:70; ინ. 9:32; საქმ. 3:21. 1 ტიმ. 1:17-ში ღმერთს ეწოდება „საუკუნეთა მეფე“, როგორც დროის მონაცვლე პერიოდებისა და მათ განმავლობაში აღსრულებული მოვლენების უზენაეს გამგებელს.
„წერილების წვდომის“ ენციკლოპედიაში (II ტომი, თავი „Time Indefinite“) მოყვანილია დამატებითი ცნობები აღნიშნულ საკითხზე:
„ებრაული სიტყვა oh·lam′ ატარებს განუსაზღვრელი დროის იდეას. ლექსიკოგრაფი გეზენიუსი მის მნიშვნელობას განსაზღვრავს, როგორც „ფარულ დროს, ანუ უცნობად ხანგრძლივ პერიოდს, რომლის დასაწყისი თუ დასასრული უცნობი ან განუსაზღვრელია“ (A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, translated by E. Robinson, 1836, p. 746). [...]
სიტყვა oh·lam ზოგჯერ უკავშირდება უსასრულობას (1 მეფ. 2:45; ეს. 40:28; ფსალმ. 90:2). ... თუმცა, თავისთავად ებრაული სიტყვა oh·lam არ ატარებს „სამუდამოს“ ან „მარადიულის“ აბსოლუტურ მნიშვნელობას. იგი ხშირად მიემართება განუსაზღვრელად ხანგრძლივ, მაგრამ მაინც დასასრულის მქონე (თუმცა წინასწარ მიუთითებელ) პერიოდს. მაგალითად, „საუკუნო აღთქმა“ დასრულდა ქრისტეს მოსვლასთან ერთად (ეს. 31:16, 17; რომ. 10:4; გალ. 5:18; კოლ. 2:16, 17; ებრ. 9:15). ანალოგიურად დასრულდა აარონის „საუკუნო მღვდელმსახურებაც“ (ეს. 40:15; ებრ. 7:11-24; 10:1).
თუმცა არსებობს სხვა ებრაული სიტყვა — ‛adh, რომელიც უშუალოდ ნიშნავს უზღვარ მომავალს, უსასრულობასა და მარადისობას (1 მატიანე 28:9; ფსალმ. 19:9; ეს. 9:6; 45:17; აბაკ. 3:6). [...]
ებრაულ წერილებში ასევე გამოიყენება სიტყვა ne′tsach, რომელსაც ძალუძს გადმოსცეს უსასრულობის შინაარსი და ზოგჯერ ნიშნავს „სამუდამოს“ (იობი 4:20; 14:20), „მარადიულად“ (ეს. 57:16), „ყოველთვის“ (ფსალმ. 9:18).
ზოგჯერ ne′tsach და oh·lam გვერდიგვერდ გვხვდება (ფსალმ. 49:8, 9), ან ne′tsach და ‛adh იხმარება ერთად (ამოსი 1:11). ფსალმუნის 9:5,6-ში სამივე სიტყვა ერთობლივადაა გამოყენებული: „5. შენ ამხილე ხალხები, წარწყმიდე უღვთო; მათი სახელი აღხოცე საუკუნოდ [le‛oh·lam′] და მარადიულად [wa·‛edh′]. 6. მტერი განადგურდა სამუდამო [la·ne′tsach] ნანგრევებად და შენ დააქციე ქალაქები; მტვრად იქცა მათი ხსენებაც“ (ახალი ქვეყნიერების თარგმანი).
ქრისტიანულ ბერძნულ წერილებში სიტყვა ai·on შეიძლება მიუთითებდეს განუსაზღვრელი ან უცნობი ხანგრძლივობის შორეულ, მაგრამ არა უსასრულო დროის მონაკვეთზე. მაგალითად, ლუკ. 1:70-სა და საქმ. 3:21-ში სიტყვა ai·on ეხება „ძველ დროის დღეებს“ ან „ძველთაგანს“. თუმცა ხშირად კონტექსტი გულისხმობს, რომ სიტყვა ai·on მიემართება განუსაზღვრელი ხანგრძლივობის უსასრულო პერიოდს (ლუკ. 1:55; ინ. 6:50, 51; 12:34; 1 ინ. 2:17). ანალოგიურად, ზედსართავი სახელი ai·o′ni·os (რომელიც წარმოშობილია ai·on′-ისგან), კონტექსტის მიხედვით, შეიძლება ნიშნავდეს როგორც „ძველ დროებას“ (რომ. 16:25; 2 ტიმ. 1:9; ტიტ. 1:2), ისე „მარადიულს“ (მათ. 18:8; 19:16, 29). ხოლო სხვა ბერძნულ ზედსართავ სახელებს, როგორიცაა a·i′di·os, აქვს „მარადიულისა“ და „უსასრულოს“ პირდაპირი, აბსოლუტური მნიშვნელობა (რომ. 1:20; იუდა 6)“.
სიტყვათა სემანტიკის გააზრება საშუალებას გვაძლევს დავადგინოთ ტექსტის ზუსტი შინაარსი. როგორც ნიუსტრემის ენციკლოპედიაში აღინიშნა, სიტყვა olam, ისევე როგორც ბერძნული aion, ზოგჯერ შორეულ წარსულს მიემართება. ასეთი გამოყენების დამატებით მაგალითებს ვხვდებით დაბადების 6:4-ში, მეორე რჯულის 32:7-ში, იესო ნავეს ძის 24:2-ში, 1 მეფეთა 27:8-ში, მალაქიას 3:4-სა და ფსალმუნის 76:6-ში, სადაც სიტყვა olam ან გამოთქმა „olam-ის დღეები“ არანაირად არ უკავშირდება მარადისობას, არამედ მიუთითებს „ძველთაგან არსებულ დღეებზე“. ზუსტად ამავე სახით შეიძლება იგი ეხებოდეს „ძველ დღეებს“ მიქიას 5:2-სა და იგავების 8:23-შიც. ამის კარგი მაგალითია დავით იოსიფონის ძველი აღთქმის თარგმანი („თანახი“):
„ხოლო შენ, ბეთ-ლეხემ ეფრათა, უმცირესო იეჰუდას საგვარეულოთა შორის! შენგან გამომივა მე მბრძანებელი ისრაელში, ხოლო მისი წარმოშობა — ძველი დროიდანაა, წარსულის დღეებიდან“.
ანალოგიურად არის წარმოდგენილი ეს მუხლი „აზრობრივ თარგმანშიც“ (Смысловой перевод):
„მაგრამ შენ, ბეთლემო ეფრათას მიწაზე, თუმცა მცირე ხარ იუდეის ქალაქებს შორის, შენგან გამომივა ის, ვინც იმეფებს ისრაელზე, ვისი საგვარეულოც სათავეს იღებს ძველი, უხსოვარი დროიდან“.
მსგავსადვე გადმოსცემს ამ მუხლს სხვა ავტორიტეტული თარგმანებიც, როგორიცაა “New International Version” (1984), “New Revised Standard Version”, “New Jerusalem Bible” და “Young’s Literal Translation”.
განსაკუთრებით გვსურს ხაზი გავუსვათ იმ გარემოებას, რომ როგორც მიქიას 5:2-ში, ისე იგავების 8:23-ში არ გამოიყენება სიტყვები adh და ne′tsach, რომლებიც ცალსახად მიუთითებს პირდაპირი გაგებით მარადისობაზე ან დროით უსასრულობაზე. თუკი მესია ღვთის მიერ შეიქმნა („იშვა“) მილიონობით წლის წინ, ბუნებრივია, ადამიანური თვალთახედვით ამ შორეულ წარსულს ეწოდება olam, ვინაიდან წლების ასეთი წარმოუდგენელი რაოდენობა ჭეშმარიტად „დაფარულად“ აღიქმება. სიტყვა olam-ის მნიშვნელობა — „გონებისათვის მიუწვდომელი დრო“ (სტრონგის ებრაული ლექსიკონი) ზუსტად გამოხატავს ამ აზრს.
სიტყვა olam-ის სწორი თარგმანის გაგება, რასაკვირველია, დამოკიდებულია უშუალო კონტექსტზე. თუ უშუალო კონტექსტს არ ძალუძს ცალსახად მიგვითითოს ამა თუ იმ ვარიანტზე (ხოლო მიქიას 5:2-ისა და იგავების 8:23-ის შემთხვევაში ეს აშკარად ასეა), აუცილებელია მართებული ვარიანტის დადასტურების ძიება ბიბლიის სხვა წიგნებში.
ასე მაგალითად, თუ დავუშვებთ, რომ მესია პირდაპირი გაგებით მარადისობიდან იღებს დასაბამს და უდასაბამოა დროში, ასეთ შემთხვევაში წარმოიშობა ერთი გადაულახავი წინააღმდეგობა: მესია ვერ მოკვდებოდა, ვინაიდან იგი უკვდავია. თუმცა ეს დასკვნა ეწინააღმდეგება ბიბლიურ მუხლთა მთელ რიგს, რომლებიც ცალსახად მიუთითებენ, რომ ქრისტემ უკვდავება მოიპოვა მხოლოდ თვისი ფიზიკური სიკვდილისა და ზეცად ამაღლების შემდეგ (იხ. რომ. 6:9; გამოცხ. 1:18). იეჰოვასგან განსხვავებით, რომელიც არასოდეს „კვდება“ (აბაკ. 1:12; ებრაული ტექსტით lo’ ta·muth′ — ეს გახლავთ ორიგინალი საკითხავი, რომელიც სოფერიმებმა შეცვალეს lo’ na·muth′-ით, ანუ „ჩვენ არ ვკვდებით“ — ე.წ. Tiqqune Sopherim), ქრისტე ერთხელ მოკვდა (1 პეტ. 3:18). ამ წინააღმდეგობის გააზრებისას, ორთოდოქსულ (ტრადიციულ) თეოლოგიას უწევს იმის მტკიცება, თითქოს ჯვარცმისას ქრისტეს ღვთაებრივი ბუნება სინამდვილეში არ მომკვდარა. თუმცა ახალ აღთქმაში ვერტიკალურად ვერ ვიპოვით ვერცერთ მუხლს, რომელიც დაადასტურებდა, რომ სიკვდილისას ქრისტეს რომელიმე ნაწილი (კერძოდ, ღვთაებრივი პიროვნება) არ მომკვდარა და მხოლოდ მისი ადამიანური ბუნება ეწამა. ბიბლია ამას უბრალოდ არ ასწავლის. ახალი აღთქმის ავტორთათვის ქრისტე პირდაპირი გაგებით მოკვდა და ჭეშმარიტად აღდგა.
ერთ-ერთ ცნობარში, სიტყვა ’olam-ის განხილვისას, მიქიას 5:2 შემდეგნაირად არის კომენტირებული:
„თუმცა ზოგიერთები ცდილობენ აქ დაინახონ მესიის მარადიული არსებობის მინიშნება, ეს იდეა ვერ პოვებს დადასტურებას ვერც ბიბლიურ და ვერც პოსტბიბლიურ იუდაურ ლიტერატურაში „ენოქის ხილვების“ ხანამდე (ძვ. წ. I საუკუნე; იხ. 1 ენოქი 48:2-6)“ (NIDOTTE, ტომი 3, გვ. 347).
ასევე ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რომ წინასწარმეტყველება საუბრობს მესიის „წარმოშობაზე“. გამოყენებული ებრაული სიტყვა mowtsa'ah (מוצאה, სტრონგის #H4163), რაც პირდაპირი მნიშვნელობით ნიშნავს „გამომავალს“, გადმოსცემს სწორედ წარმოშობის იდეას. „Brown-Driver-Briggs Hebrew-English lexicon“-ის თანახმად, ეს ზმნა გამოიყენება „მამის წიაღიდან შვილთა წარმოშობის“ აღსანიშნავად. სინოდური თარგმანი ზუსტად მიჰყვება ამ სიტყვის მნიშვნელობას. თუმცა თვითონ ფაქტი მესიის წარმოშობისა უკვე უარყოფს „ძე ღვთის“ უდასაბამობის იდეას.
მოყვანილი მონაცემების გათვალისწინებით ვხედავთ, რომ ეს მუხლი ვერ გამოდგება მესიის მარადიული და უდასაბამო შობის უტყუარ მტკიცებულებად.
6.იგ8:22
„შექმნისა“ და „შობის“ სინონიმორობის გარშემო არსებულ დავას ისეთივე ღრმა ისტორიული ფესვები აქვს, როგორც უშუალოდ ქრისტოლოგიის პრობლემატიკას. აღნიშნულ საკითხს გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება ტრინიტარულ პოლემიკაში. ნიკეის სარწმუნოების სიმბოლო მკვეთრ ზღვარს ავლება ცნებებს — „შობილი“ და „ქმნილი“ — შორის:
„მწამს … ერთი უფალი იესო ქრისტე, ძე ღვთისა, მხოლოთშობილი, მამისაგან შობილი, ესე იგი მამის არსებიდან, ღმერთი ღვთისაგან, ნათელი ნათლისაგან, ჭეშმარიტი ღმერთი ჭეშმარიტი ღმერთისაგან, შობილი და არა ქმნილი…“
მაგრამ რას გვამცნობს ბიბლია? ავლებდეს თუ არა წმინდა წერილი მკვეთრ მიჯნას ძის შობასა და მის შექმნას შორის? წარმოადგენს თუ არა „შექმნა“ „შობის“ სინონიმს წმინდა ავტორთა თვალსაზრისით? მართებს, ყურადღება მივაპყროთ ბიბლიურ-ლინგვისტურ მოწმობებს, რომლებიც ნათელს მოჰფენს ამ რთულ საკითხს.
ზემოთ ჩვენ უკვე შევეხეთ იგავთა 8:22-25 მონაკვეთის განხილვას — ტექსტისა, რომელსაც ეკლესიის მამები ყველაზე ხშირად იმოწმებდნენ ამ პოლემიკაში. ლოპუხინის „განმარტებითი ბიბლიის“ თანახმად, „ეკლესიის მამები და მოძღვრები არა უსაფუძვლოდ ჭვრეტდნენ მარადიულ და სამყაროსშემოქმედ სიბრძნეში ჰიპოსტასურ სიბრძნეს, ყოვლადწმინდა სამების მეორე პირს — ძე ღვთისას; მათ ერთმანეთთან დააახლოეს ამ სიბრძნის ცნება და ღვთის სიტყვის (ლოგოსის) ცნება, რომელიც, იოანე ღვთისმეტყველის სწავლებით, დასაბამიდან იყო ღმერთთან და თავად იყო ღმერთი“.
ცნობილია, რომ ათანასე დიდებული ოდნავ განსხვავებულად განმარტავდა იგავთა 8:22-ს. სიტყვებს: „უფალმა შემქმნა თავისი გზის დასაბამად“ (LXX), იგი იგებდა „შობის“ მნიშვნელობით და ამ შობას ძის განკაცებას მიაწერდა. თუმცა, თავის მომდევნო კონტექსტში თავი უარყოფს ასეთ თვალსაზრისს.
ეს მონაკვეთი განსაკუთრებით საინტერესოა იმით, რომ პარალელურ — მე-22 და 25-ე მუხლებში გამოყენებულია ორივე საძიებო გამოთქმა: „შექმნა“ (სეპტუაგინტით) და „შობს“ (სეპტუაგინტით). ამრიგად, რა შეგვიძლია ვთქვათ სიტყვებზე: „უფალმა შემქმნა თავისი გზის დასაბამად“ (LXX)?
აი, როგორ არის კომენტირებული ეს მონაკვეთი ლოპუხინის „განმარტებით ბიბლიაში“:
„სრულიად მცდარად, ქრისტეს შობიდან IV საუკუნეში, ქრისტოლოგიური კრებების ეპოქაში, არიანელები სიბრძნის სიტყვებზე — „უფალმა შემქმნა თავისი გზის დასაბამად“ (LXX, ektise, მუხლი 22) — დაყრდნობით იცავდნენ თავიანთ ცრუსწავლებას, თითქოს ძე ღვთისა ქმნილება ყოფილიყოს. ამის საპირისპიროდ, მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველნი მიუთითებდნენ ამ ტექსტის ებრაულ წაკითხვაზე და ებრაულ ზმნა qana-ს იგებდნენ „შეძენის“ აზრით (ektesato, როგორც ფილონთან და ორიგენესთან, ან ektose me, როგორც ჰელმესის 23 და 252 კოდექსებში; ვულგატა: possedit me; რუსული სინოდალური: „ფლობდა ჩემით...“); ან კიდევ შემოქმედების ცნებას უშუალოდ ძე ღვთისას განკაცებას მიაკუთვნებდნენ. ორთავე ამ განმარტებას აქვს თავისი მნიშვნელობა და საფუძველი“.
ეს კომენტარი ძალზედ ფასეულია ჩვენი კვლევისთვის, რამეთუ წარმოაჩენს მართლმადიდებელ ღვთისმეტყველთა ლოგიკას. მაგრამ არის კი მათი არგუმენტაცია არსებითად დასაბუთებული?
სემიტურ ენათა პროფესორი როლფ ფურული ებრაული ზმნა qana-სა და ჩვენ მიერ განხილული მონაკვეთის შესახებ აღნიშნავს:
„ებრაული სიტყვა qana ბიბლიაში უმეტესწილად შედეგობითი მნიშვნელობით გამოიყენება — როგორც მდგომარეობის გამოხატულება, რომელსაც აქვს „ფლობის“ შინაარსი. ასეა ვულგატაშიც: „უფალი ფლობდა ჩემით დასაბამში“. თუმცა, ებრაულ ტექსტში წინდებული „-ში“ არ უძღვის წინ „დასაბამს“, რის გამოც ლოგიკურია, რომ „დასაბამი“ არის პირდაპირი დამატება აკუზატივში და არა ზმნიზედური კონსტრუქცია. ამიტომ სეპტუაგინტაში ნათქვამია: „უფალმა შემქმნა თავისი გზის დასაბამად“. არამეულ თარგუმსა და სირიულ პეშიტასაც მსგავსი წაკითხვა აქვთ. მონაკვეთის ინტერპრეტაციის ჩვეულებრივი მეთოდის გამოყენებით, ცხადი ხდება ერთი რამ: სიბრძნე არ არის მარადიული, არამედ მას გააჩნია დასაბამი“ (The Role of Theology and Bias in Bible Translation, გვ. 133, 134).
სიტყვა qana-ს ეტიმოლოგიასთან დაკავშირებით ერთ-ერთ ცნობარში განმარტებულია:
„პირველ ყოვლისა, ხაზი უნდა გაესვას იმას, რომ ზმნა qana, როგორც ჩანს, ყოველთვის ნიშნავს „ფლობას“ — „მიღების, შეძენის“ გაგებით — და არასოდეს გამოიყენება საკუთრივ „ფლობის, განკარგვის“ მნიშვნელობით, თუ მასში არ დევს იმ რამის იდეა, რაც მანამდე ამა თუ იმ გზით არ ყოფილა შეძენილი“ (Burney, C.F. The Journal of Theological Studies, „Christ as the ARCH of Creation“, ტომი 27, გვ. 160).
ძველ აღთქმაში ჩვენ ვპოულობთ ასეთი „შეძენის“ მრავალ მაგალითს. მაგალითად: რამის შეძენა ფულით (იესო ნავეს ძე 24:32, იერემია 32:15, ზაქარია 13:5); ბავშვის შობა (დაბადება 4:1); ადამიანები იძენენ რამეს მისი შექმნით, ხოლო შემოქმედის შემთხვევაში — იგი არის ცის, მიწისა და თავისი ხალხის „მფლობელი“, რადგან ერთხელ შექმნა ისინი (დაბადება 14:19, 22; მეორე რჯული 32:6; გამოსვლა 15:16). ყველა მოყვანილ მუხლში ზმნა qana ცალსახად მიუთითებს რაიმეს ფლობაზე მისი შეძენის შედეგად. ასე, მაგალითად, დაბადების 14:19, 22-ში ნათქვამია, რომ ღმერთი არის ის, ვინც qana ცა და მიწა. იგი ფლობს ყოველივე ამას, მაგრამ ეს ყოველივე მის მიერ „შეძენილ იქნა“ შექმნის შედეგად. „ებრაულ სასწავლო ბიბლიაში“, იგავთა 8:22-ის სქოლიოში აღნიშნულია: „სინამდვილეში, ‘kanah’ დაკავშირებულია რამის შეძენასთან, შექმნის ჩათვლით, როგორც ეს აქ არის“. qana-ს მნიშვნელობის გააზრებით, სეპტუაგინტის მთარგმნელებმა, როგორც ჩანს, განზრახ გამოიყენეს სიტყვა ektise — ანუ „შექმნა“. ეს მეტყველებს იმაზე, თუ როგორ ესმოდათ წერილის ეს მონაკვეთი ქრისტიანობამდელ ანტიკურ ხანაში.
საინტერესოა აღინიშნოს, რომ ო. ნ. შტეინბერგის „ძველი აღთქმის ებრაულ-ქალდეურ ეტიმოლოგიურ ლექსიკონში“ (გვ. 424) სიტყვა qana-ს პირველ მნიშვნელობად მოცემულია: „დაბადება, შექმნა (დაბადება 14:19; ფსალმუნი 139:13; იგავნი 8:22)“.
ყოველივე ეს საშუალებას გვაძლევს დავასკვნათ, რომ ებრაული ზმნა qana სინამდვილეში არა მხოლოდ შეესაბამება სეპტუაგინტისმიერ წაკითხვას, არამედ ადასტურებს კიდეც სიბრძნის შექმნის იდეას, როგორც გარკვეულ აქტს.
რა შეგვიძლია ვთქვათ 25-ე მუხლზე, სადაც ნათქვამია, რომ სიბრძნე „იშობა“ (სეპტუაგინტის მიხედვით — აწმყო დროში)? როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, აქ ბერძნული ტექსტი არ შეესაბამება ებრაულ დედანს, სადაც შესატყვისი ებრაული ზმნა hul გამოყენებულია წარსულ დროში. ასევეა არამეულ პეშიტასა და სხვა ანტიკურ თარგმანებშიც. თუმცა, პარალელურ 22-ე მუხლში, სეპტუაგინტაში გამოიყენება ზმნა ktizo-ს წარსული და არა აწმყო ფორმა — ektise („შექმნა“).
ზმნა hul-ის ერთ-ერთი მნიშვნელობაა „შვილების ტკივილით შობა“. იბადება კითხვა: წარმოადგენს თუ არა ზმნა hul ზმნა qana-ს („შექმნა, შეძენა“) სინონიმს მოცემულ კონტექსტში? ან წარმოადგენს თუ არა სეპტუაგინტაში გამოყენებული ბერძნული ზმნა gennao („შობა, წარმოშობა“) შინაარსობრივად საპირისპირო ცნებას ზმნებისა ktizo („შექმნა“) და ginomai („წარმოშობა, გაჩენა, შობა“)? ათანასე დიდებული მიიჩნევდა, რომ დიახ. იგავთა 8:25-ზე მითითებით იგი ამბობდა: „ღვთის წინასწარმეტყველთა მრავალ მონაკვეთში ძე არის შობილი [gegennesthai] და არა წარმოქმნილი (გაჩენილი) [gegonenai]“ (Nicene and Post-Nicene Fathers, ტ. 4, გვ. 168, ერდმანსის რეპრინტული გამოცემა).
თუმცა, სრულიად ცხადია, რომ 25-ე მუხლი ამბობს იმავეს, რასაც მე-22, და რომ ზმნა hul არის ზმნა qana-ს სინონიმი, ისევე როგორც ზმნა gennao წარმოადგენს ზმნა ktizo-ს სინონიმს ამ კონტექსტში. მართლაც, დвореცკის „ძველბერძნულ-რუსულ ლექსიკონში“ ზმნა ktizo-ს ერთ-ერთ მნიშვნელობად მითითებულია „ქვეყნიერებას მოვლენა, წარმოშობა“. იმავე ლექსიკონში მოცემულია ზმნა gennao-ს მნიშვნელობებიც: „1) შობა, ქვეყნიერებას მოვლენა; 2) წარმოშობა, შექმნა“. მაგალითად, სეპტუაგინტაში, ფსალმუნის 89:2-ში (90:2) ზმნა gennao-ს წარსული ფორმა — genethenai — გამოყენებულია მთების შექმნის მნიშვნელობით. ამრიგად, ლინგვისტურ მონაცემებზე დაყრდნობით ნათელი ხდება, რომ პრინციპული განსხვავება ზმნა gennao-სა და ზმნებს ktizo და ginomai-ს შორის ხელოვნურად არის შექმნილი ღვთისმეტყველური აზრის საამებლად.
ებრაული ზმნა hul-ის შექმნის მნიშვნელობით გამოყენების მაგალითს გვიჩვენებს ფსალმუნის 89:2-იც (90:2):
„სანამ მთები დაიბადებოდნენ (ებრ. yalad) და შენ, თითქოს სამშობიარო ტკივილებით, მოავლენდი ქვეყნიერებასა და სამყაროს (ებრ. hul), უკუნითი უკუნისამდე შენა ხარ ღმერთი“.
ერთ-ერთ ცნობარში ზმნა hul-ის გამოყენების შესახებ აღნიშნულია:
„ეს იდიომა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს კოსმიური მასშტაბით შექმნის ან წარმოშობის აღწერისას (იგავნი 8:24-25)“ (Harris, R. Laird; Archer Jr., Gleason J.; Waltke, Bruce K. Theological Wordbook of the Old Testament).
იობის 15:7-ში სინონიმური ზმნები — yalad და hul — ორივე გამოიყენება ადამიანის შობასთან მიმართებით:
„ნუთუ შენ ხარ პირველი დაბადებული (ებრ. yalad)? ან ბორცვებზე უწინარეს ხომ არ იშვი ტკივილებით (ებრ. hul)?“.
შევადაროთ ახლა ეს მუხლები იგავთა 8:25-ს:
„მე დავიბადე, თითქოს სამშობიარო ტკივილებით (ებრ. hul), ვიდრე მთები დაფუძნდებოდნენ, ბორცვებზე უწინარეს“.
რა დასკვნის გამოტანა შეუძლია მიუკერძოებელ ადამიანს ჰიპოსტასური სიბრძნის დასაბამსა და შობაზე, თუკი გამოვა მხოლოდ იქიდან, თუ როგორ გამოიყენება ბიბლიაში ზმნა hul? განა აშკარა ფაქტი არ არის, რომ წმინდა ავტორები ყოველთვის იყენებდნენ ზმნა hul-ს — პირდაპირი თუ გადატანითი მნიშვნელობით — იმის მიმართ, რაც წარმოქმნილი ან წარმოშობილი იყო?
რატომ უნდა გავიაზროთ პირდაპირი მნიშვნელობით, როდესაც წერილი ამბობს ადამიანის, ცისა და მიწის შობაზე, ხოლო როდესაც საქმე ეხება ლოგოსის შობას — იმავე გამოთქმებით — შინაარსი რადიკალურად იცვლება?
სურდა კი ბიბლიის ავტორს, რომ მისი სიტყვა გაეგოთ მხოლოდ ადამიანური ფილოსოფიის პრიზმაში? განა წერილში ისეთი ჩვეულებრივი და ადამიანისთვის გასაგები გამოთქმების გამოყენება, როგორებიცაა შობა, მხოლოთშობილი ძე, შექმნა და მრავალი სხვა, არ მეტყველებს იმაზე, რომ მისი სიტყვა ადამიანისთვის გასაგები უნდა იყოს და არ საჭიროებდეს ალეგორიზაციას? ჭეშმარიტების მაძიებელი გულწრფელი მკვლევრებისთვის ეს აშკარა ფაქტია.
ამასთანავე, ზოგიერთი ორთოდოქსი თეოლოგი ცდილობს ფილოსოფიურ მსჯელობას, რათა იპოვოს ძის მარადიული შობის სწავლების დასტური. ასე, მაგალითად, ზოგიერთი მსჯელობს: თუკი ქრისტე ღვთის სიბრძნეა, მაშასადამე, სიბრძნე უდასაბამოა, როგორც უდასაბამოა ღმერთი, რადგან შეუძლებელია ღვთის წარმოდგენა თავისი სიბრძნის გარეშე. თუმცა, მსგავსი მსჯელობა უსაფუძვლოა ერთი მარტივი მიზეზის გამო: ლოგოსი არ წარმოადგენს მხოლოდ მამის პიროვნების ატრიბუტს, არამედ იგი შობილ იქნა, როგორც ცალკეული პიროვნება. იგი არ არის ღვთის პირდაპირი თვისება — მისი სიბრძნე. იგავთა წიგნში იგი გამოსახულია, როგორც პერსონიფიცირებული (განსახიერებული) სიბრძნე. ხოლო სიბრძნე, როგორც მამის პიროვნული თვისება და მისი ატრიბუტი, ბუნებრივად განუყოფელია ღვთისაგან.
სხვები მიუთითებენ 23-ე მუხლზე, რომელიც ბიბლიის მრავალ თარგმანში ჟღერს, როგორც „უკუნითგან დადგენილი ვარ“. ზემოთ ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ აქ, ისევე როგორც მიქას 5:2-ში, გამოყენებულია სიტყვა olam, რომელიც ყოველთვის არ ნიშნავს მარადისობას; ისევე, როგორც ბერძნული aion (LXX) შეიძლება მიემართებოდეს შორეულ წარსულს — „ძველ დღეებს“, როგორც ეს დაბადების 6:4-სა და მალაქიას 3:4-შია. სინოდალურ თარგმანში ბერძნული გამოთქმა „ap aion“ ხშირად ითარგმნება სიტყვასიტყვით — „უკუნითგან“, თუმცა შინაარსობრივად ეს ყოველთვის არ არის მართებული. მაგალითად:
- ლუკა 1:70: „როგორც იუწყებოდა თავის წმიდა წინასწარმეტყველთა პირით, რომლებიც იყვნენ უკუნითგან [ძველი დროიდან]“.
- იოანე 9:32: „უკუნითგან [არასოდეს] არ სმენილა, რომ ვისმეს ეთხილოს თვალები ბრმადშობილისათვის“.
- საქმეები 3:21: „რომელიც ცამ უნდა შეიწყნაროს ყოველივეს აღდგენის ჟამამდე, რაზედაც ღმერთი ლაპარაკობდა თავის წმიდა წინასწარმეტყველთა პირით უკუნითგან [ძველი დროიდან]“.
მაშასადამე, გამოთქმა „უკუნითგან“ ვერ იქნება სიბრძნის მარადიული შობის ცალსახა ინდიკატორი.
7.შეიძლება თუ არა ქმნილება ღვთაებრივ ბუნებას ფლობდეს?
ორთოდოქსული თეოლოგია ამგვარი შესაძლებლობის გააზრებასაც კი არ უშვებს და მას ღვთის წინაშე მკვლელობრივ უპატივცემულობად, მწვალებლობად მიიჩნევს. თუმცა, ნუ გავჩქარდებით დასკვნების გამოტანისას. წმინდა წერილი ცალსახად მიუთითებს იმაზე, რომ ზეციერი ცხოვრებისათვის აღმდგარი ქრისტიანები ეზიარებიან ღვთაებრივ ბუნებას, მოიპოვებენ უკვდავებას და ღვთის მსგავსნი გახდებიან. მაგალითად, მოციქული პეტრე აღნიშნავს:
„რადგან მისმა ღვთაებრივმა (ბერძნ. theias) ძალამ მოგვანიჭა ყოველივე, რაც სიცოცხლისა და ღვთისმოსაობისთვისაა საჭირო, იმის შემეცნების წყალობით, ვინც თავისი დიდებითა და სათნოებით მოგვიხმო; ამით მოგვეცა უძვირფასესი და უდიდესი აღთქმანი, რათა მათი მეშვეობით ღვთაებრივი ბუნების (ბერძნ. theias physeōs) თანაზიარნი გახდეთ და განერიდოთ სოფელში გულისთქმით გამეფებულ გახრწნილებას“ (2 პეტ. 1:3,4).
ღვთაებრივი ბუნების აღსანიშნავად ამავე სიტყვას იყენებს მოციქული პავლეც:
„ამრიგად, რაკი ღვთის მოდგმა ვართ, არ უნდა ვფიქრობდეთ, რომ ღვთაება (ბერძნ. ton theion, „ღვთის არსება“) ოქროს, ვერცხლს ან ქვას წააგავს, რომლებიც ადამიანური ხელოვნებითა და ჩანაფიქრითაა გამოქანდაკებული“ (საქმ. 17:29).
გამოცემის „The International Standard Bible Encyclopedia“ თანახმად, სიტყვები theias და theion „წარმოდგება ზედსართავი სახელისგან theíos, რაც ნიშნავს ’ღვთისადმი კუთვნილს’, ’ღვთაებრივს’“ (Edited by G. Bromiley, 1979, Vol. 1, p. 913). ხოლო „Liddell and Scott’s Greek-English Lexicon“ იძლევა შემდეგ განმარტებას: „ღვთაების ბუნება ან ღვთაებრივი არსების მდგომარეობა“ (Revised by H. Jones, Oxford, 1968, pp. 787, 788).
ჭეშმარიტად, ქრისტიანები უკვე ახლაც, გარკვეული აზრით, წმინდა სულის მეშვეობით ეზიარნენ ღვთის ბუნებას, ვინაიდან ღმერთი „ჩვენივე სიკეთისთვის გვსჯის, რათა ეზიაროს მის სიწმინდეს“ (ებრ. 12:10). თუმცა, მომავალში მათ შეუდარებლად დიდებული რამ ელოდებათ:
„საყვარელნო, ახლა ღვთის შვილები ვართ, पण ჯერ არ გამჟღავნებულა, რა გავხდებით. თუმცა ვიცით, რომ როცა ის გამოჩნდება, მისი მსგავსნი გავხდებით, რადგან ვიხილავთ მას ისეთს, როგორიც არის“ (1 იოან. 3:2).
ისმის კითხვა: როგორი ბუნება უნდა ჰქონდეთ ზეციერი ჯილდოსთვის აღმდგარ ქრისტიანებს, რათა ღვთის მსგავსნი გახდნენ? მოციქული პავლე განმარტავს:
„ითესება სხეული სულიერი (სულადი), აღდგება სხეული სულიერი. თუ არსებობს სხეული სულადი, არსებობს სულიერიც. ასეც წერია: პირველი ადამი, ადამი, გახდა ცოცხალი სული, ხოლო უკანასკნელი ადამი — სიცოცხლისმომცემი სული... და როგორც ვტარებდით მიწიერის ხატებას, ასევე ვატარებთ ზეციერის ხატებასაც... ვინაიდან ამ გახრწნადობამ უნდა შეიმოსოს უხრწნელობა და ამ მოკვდავობამ შეიმოსოს უკვდავება (ბერძნ. athanasian, სიტყვასიტყვით: „უხრწნელობა, წარუვალობა“). ხოლო როდესაც ეს მოკვდავი შეიმოსავს უკვდავებას...“ (1 კორ. 15:44,45,49, 53,54).
უკვდავება, რა თქმა უნდა, მხოლოდ ღვთაებრივი ბუნების თვისება შეიძლება იყოს (ებრ. 7:16). ასეთი გარდასახვა შესაძლებელია მხოლოდ ქრისტეს ძალისშემოქმედებით:
„რომელიც გარდაქმნის ჩვენს დამცირებულ სხეულს თავისი დიდებული სხეულის მსგავსად, იმ ძალის მოქმედებით, რომლითაც მას ძალუძს ყოველივე დაუმორჩილოს თავს“ (ფილ. 3:21).
ამრიგად, ვხედავთ, რომ წერილი პირდაპირ მიუთითებს: ქმნილებას ძალუძს ფლობდეს ღვთაებრივ ბუნებას სულიერი სხეულის მოპოვების გზით. თუკი ეს შესაძლებელია ადამიანთა შემთხვევაში, უეჭველია, რომ ყოვლისშემძლე შემოქმედს შეეძლო შეექმნა (შობა) თავისი მხოლექმნილი ძე და დაეჯილდოებინა იგი ღვთაებრივი ბუნებით. ქრისტეს ღვთაებრივი ბუნება მას არ ხდის დაუსაბამოდ ან მამის თანამარადიულად თავის არსებობაში.
10. დასკვნა
ვიმედოვნებთ, რომ ჩვენი მცირედი ისტორიულ-ლინგვისტური ძიებანი დაეხმარება გულწრფელ ადამიანებს, რომლებიც ადამიანურ ტრადიციებს კი არ ეძებენ, არამედ ჭეშმარიტების დადასტურებას, რათა მიაგნონ პასუხებს ქრისტიანული თეოლოგიის ამ უმნიშვნელოვანეს კითხვაზე. ღრმად გვწამს, რომ ღვთის სიტყვა, ბიბლია, ჩვენმა ზეციერმა მამამ იმისთვის გვიბოძა, რომ იგი გაიგოს თითოეულმა ადამიანმა — მწყემსიდან მოყოლებული პროფესორით დამთავრებული. გვწამს, რომ მის განსამარტავად სულაც არ არის საჭირო მეტაფიზიკასა და ფილოსოფიას მივმართოთ (კოლ. 2:8).
მოძღვრება ძის დაუსაბამობისა და მამისგან მის მარადიულ შობაზე საუკუნეების მანძილზე ყალიბდებოდა ეკლესიის მამათა მიერ, რომლებიც ინტელექტუალურად პლატონის, ფილონისა და প্লოტინის ფილოსოფიაზე აღიზარდნენ. სამწუხაროდ, იმ დროისათვის ეკლესია უკვე გადაუხვია „ქრისტესმიერ უბრალოებას“ (2 კორ. 11:3). მოძღვრება სამების შესახებ არ გახლავთ ბიბლიური! ამიტომაც მოგიწოდებთ, გადასინჯოთ თქვენი შეხედულებები ქრისტეს — „ერთადერთი ჭეშმარიტი ღვთის“, იეჰოვას მხოლექმნილი ძის მიმართ (იოან. 17:3). და დაე, მან ქრისტეს მეშვეობით აკურთხოს თქვენი მცდელობა ამ გზაზე.
No comments:
Post a Comment