სამების დოგმატის ჩამოყალიბების (გამოგონების) ისტორია

​ყველა ქრისტიანული რელიგია ამტკიცებს, რომ თავისი რელიგიის ძირითად მრწამსსა და დოქტრინებს ბიბლიიდან იღებს. მაგრამ, როდესაც მათ სთხოვენ სამების განმარტებას, ისინი გეუბნებიან, რომ ეს არის „რწმენის საიდუმლო“, რომლის გაგებაც შეუძლებელია.

​რატომ უნდა იყოს ქრისტიანობის ასეთი ფუნდამენტური საფუძველი ასე დაბნეულობის გამომწვევი და ძნელად ასახსნელი?

​განა იესო არ გამოიყენებდა თავის უნარს, როგორც დიდებული მასწავლებელი, რათა სამების არსი თავისი მიმდევრებისთვის ნათელი გახადა?

​იმ განცხადების გათვალისწინებით, რომ ღმერთი „უწესრიგობის (უწესრიგო არეულობის) ღმერთი კი არ არის“ (1 კორინთელთა 14:33), იქნება თუ არა ის პასუხისმგებელი მის შესახებ არსებულ ისეთ დოქტრინაზე, რომელიც იმდენად აბნევს ადამიანს, რომ ებრაული, ბერძნული და ლათინური ენების მკვლევრებსაც კი არ შეუძლიათ მისი რეალურად განმარტება?

​რატომ არ ასწავლიდა ღვთის არცერთი წინასწარმეტყველი ათასობით წლის განმავლობაში თავის ხალხს სამების შესახებ?

​შთააგონებდა თუ არა ღმერთი წმინდა წერილის ასობით გვერდს და მაინც არ გამოიყენებდა არცერთ ამ სწავლებას სამების სასწავლებლად, ეს რომ რწმენის „ცენტრალური დოქტრინა“ ყოფილიყო?

​საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში სამების დოქტრინა უკიდურესად სადავო თემა იყო.

სიტყვა „სამება“ ბიბლიაში არასდროს გვხვდება.

მაშ, როგორ გახდა ის თანამედროვე რელიგიის მთავარი ნაწილი?

​სამების განმარტება

​ტრინიტარიანელების მიერ სამების განმარტება უკიდურესად დაბნეულობის გამომწვევია. ტრინიტარიანელები ასწავლიან, რომ არსებობს სამი პიროვნება, მაგრამ ერთი არსი — ყველა თანასწორია. სამების ყველაზე გამორჩეული დოქტრინა არის წმინდა სულის პიროვნულობა და ღვთაებრიობა. ტერმინი „სამება“ არ არის ბიბლიური ტერმინი; ეს ადამიანის მიერ შექმნილი ტერმინია.

​სამების რწმენა ნიშნავს იმის რწმენას, რომ არსებობს ზეციერ არსებათა ერთიანობა:

• ​არსებობს სამი თანამარადიული, თანასწორი პიროვნება, ერთი და იგივე არსის (სუბსტანციის), მაგრამ განსხვავებული ინდივიდუალობით.
• ​არსებობს სამი პიროვნება — მამა, ძე და წმინდა სული.
• ​ახლა ეს სამი ჭეშმარიტად განსხვავდება ერთმანეთისგან და მაინც, ისინი ყველანი ერთნი არიან.

​ნიკეის სარწმუნოების სიმბოლოში (მრწამსში) ვკითხულობთ:

​„ზეციერი მამა არის ღმერთი, ძე არის ღმერთი და წმინდა სული არის ღმერთი, და მაინც არ არიან სამი ღმერთი, არამედ მხოლოდ ერთი.“

​სამების ასეთი შეფასება ადამიანს მიიყვანს დასკვნამდე, რომ მამა უნდა იყოს საკუთარი თავის ძე, ხოლო ძე უნდა იყოს საკუთარი თავის მამა, და რომ მესამე არსება, წმინდა სული, პირველი ორის თანასწორია — სამი არის ერთი, თუმცა განსხვავებული.

​განა ეს ძნელი ასახსნელი არ არის? ტრინიტარიანელისთვის — არა. ისინი ამ განმარტებას ასრულებენ ცნობილი ფრაზით:

​„ეს რწმენის დიდი საიდუმლოა.“

​ეს ნამდვილად საიდუმლოა.

​სამების წარმომავლობა

​ბაბილონის დროიდან მოყოლებული ყველა წარმართულმა რელიგიამ (ამა თუ იმ ფორმით) შეითვისა სამების დოქტრინა ან ღმერთების ტრიადა/სამება. ქრისტიანულ ერამდე დიდხანს ადრე არსებობდა სამების მრავალი ვარიანტი და ისინი გვხვდებოდა მრავალ წარმართულ რელიგიასა და მითოლოგიაში. ისევე, როგორც მრავალი სხვა წინაქრისტიანული ტრადიციული ჩვეულებისა და პრაქტიკის შემთხვევაში, ქრისტიანულ ერაში ამ დოქტრინის აღორძინება მოსალოდნელიც იყო. აუცილებელი იყო, რომ მიმდევრებს შეძლებოდათ ქრისტიანობის — თავიანთი „ახალი“ რელიგიის — ნაცნობ ტერმინებში დანახვა.

​ტრიადული ღვთაებები (სამ-ერთიან ღმერთის თაყვანისცემა) პირველად ძველ ეგვიპტეში გამოჩნდა, ნოეს დროინდელი დიდი წარღვნის შემდეგ დაახლოებით სამი საუკუნის მოგვიანებით. ამ ეგვიპტურ ღვთაებებს თაყვანს სცემდნენ, როგორც ოსირისს, ისისსა და ჰორუსს.

​ბაბილონის გოდოლის დანგრევის შემდეგ, ნიმროდი და მისი დედა-ცოლი სემირამიდა, ბაბილონის პირველი მმართველები, ეგვიპტეში გაიქცნენ. იქ ნიმროდმა (ცნობილი როგორც ნინუსი ან ათოთისი, მრავალ სხვა სახელთან ერთად) გაინაწილა მმართველობა მამამისთან — ქუშთან (მენესთან) პირველ დინასტიაში. ნიმროდის სიკვდილის შემდეგ სემირამიდამ განაცხადა, რომ მისი ვაჟი ჰორუსი ნიმროდის რეინკარნაცია იყო. ეს სამი — ოსირისი (ნიმროდი), ისისი (სემირამიდა) და ჰორუსი (ვაჟი) — განდიდდნენ, როგორც ღვთაებათა ტრიადა.

​არ არსებობს იმის მტკიცებულება, რომ იესოს მოციქულებს ოდესმე სმენიათ სამების შესახებ. ასევე, ბიბლია არ ასწავლის სამების დოქტრინას. რადგან არც თვითონ სიტყვა „სამება“ და არც ისეთი გამოთქმები, როგორებიცაა „სამი ერთში“, „ერთი სამში“, „ერთი არსი ან სუბსტანცია“ ან „სამი პიროვნება“, არ არის ბიბლიური ენა. პირიქით, ამ დოქტრინის ენა არის ადრეული ეკლესიის ენა, აღებული არა ბიბლიიდან, არამედ კლასიკური ბერძნული ფილოსოფიიდან.

​ქრისტიანობის დაარსებამდე დიდხანს ადრე სამპიროვანი ღმერთის ან სამ-ერთიან ღმერთის იდეა გავრცელებული რწმენა იყო ძველ რელიგიებში. მიუხედავად იმისა, რომ ამ რელიგიებიდან ბევრს ჰყავდა მრავალი მცირე ღვთაება, ისინი მკაფიოდ აღიარებდნენ, რომ არსებობდა ერთი უზენაესი ღმერთი, რომელიც შედგებოდა სამი პიროვნებისგან ან არსისგან.

​ბაბილონელები ამ სამ-ერთიან ღმერთის წარმოსაჩენად ტოლგვერდა სამკუთხედს იყენებდნენ.

​ბერძნული ტრიადა შედგებოდა ზევსის, ათენასა და აპოლონისგან. ამ სამზე წარმართები ამბობდნენ, რომ ისინი „ერთში შეთანხმებულნი“ იყვნენ.

​რომაელების მიერ აგებული ერთ-ერთი უდიდესი წარმართული ტაძარი ბაალბექში (რომელიც დღევანდელ ლიბანში მდებარეობს) აშენდა მათი სამების — იუპიტერის, მერკურისა და ვენერას პატივსაცემად.

​ბაბილონში პლანეტა ვენერა განსაკუთრებულად ითვლებოდა და მას თაყვანს სცემდნენ, როგორც სამებას, რომელიც შედგებოდა ვენერასგან, მთვარისგან და მზისგან. ეს ტრიადა ბაბილონის წმინდა სამება გახდა ქრისტემდე მეოთხეულ საუკუნეში (ძვ. წ. XIV საუკუნეში).

​მიუხედავად იმისა, რომ სხვა რელიგიები ქრისტეს შობამდე ათასობით წლის განმავლობაში ცემდნენ თაყვანს სამ-ერთიან ღმერთს, სამება არ ყოფილა ქრისტიანული დოგმატისა და ქრისტეს შემდეგ პირველი სამი საუკუნის ოფიციალური დოკუმენტების ნაწილი. ის, რომ მეოთხე საუკუნემდე არ არსებობდა სამების ოფიციალური, დადგენილი დოქტრინა, სრულად დოკუმენტირებული ისტორიული ფაქტია. ცხადია, საეკლესიო დოგმატიკის ისტორიკოსები და სისტემური თეოლოგები თანხმდებიან, რომ ქრისტიანული სამების იდეა არ ყოფილა პირველი საუკუნის ეკლესიის ნაწილი. რადგან თორმეტ მოციქულს ის არასდროს უღიარებია და არც გამოცხადება მიუღია მის შესახებ.

​მაშ, როგორ წარმოიშვა ტრინიტარული დოქტრინა? იგი თანდათან განვითარდა და იმპულსი შეიძინა პირველი საუკუნის ბოლოს, მეორე და მესამე საუკუნეებში, როდესაც ქრისტიანობაზე მოქცეულმა წარმართებმა ქრისტიანობაში შემოიტანეს თავიანთი წარმართული მრწამსისა და პრაქტიკის ნაწილი.

​სამების თანამედროვე რწმენამ სათავე აიღო IV საუკუნეში, ნიკეის საეკლესიო კრებაზე, დაახლოებით ახ. წ. 325 წელს. კრებას თავმჯდომარეობდა მეფე კონსტანტინე, რომის იმპერატორი და წარმართობის მიმდევარი. მისი მთავარი მიზანი იყო რომის იმპერიის გაერთიანება ქრისტიანულ დოქტრინაზე შეთანხმების მიღწევის გზით. ეს ხელს შეუწყობდა ეკლესიის შიგნით უნივერსალურ კონსოლიდაციას.

​კრების მსვლელობისას გამოიკვეთა ორი მკვეთრად განსხვავებული მხარე; ალექსანდრიის (ეგვიპტე) არქიდიაკონი ათანასე მხარს უჭერდა სამებას, ხოლო არიოზი იბრძოდა ოპოზიციის მხარეს. თუმცა კვირეების განმავლობაში მიმდინარე დებატების შემდეგ, აღიარებულმა წარმართმა, „Pontifex Maximus“-მა კონსტანტინემ, გადაწყვეტილება მიიღო ეგვიპტელი ათანასეს ტრინიტარული სწავლების სასარგებლოდ.

​ეგვიპტეს, მსოფლიოში ერთ-ერთ უძველეს ცივილიზაციას, დიდხანს ადრე ჰქონდა მიღებული სამების წარმართული რწმენა. ეგვიპტის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სამება იყო ჰორუსის, ისისისა და სების (HIS) სამება — სამება, რომელიც შედგებოდა მამის, დედისა და ვაჟისგან, და კონცეფცია, რომელიც ასევე ბაბილონურ წარმომავლობამდე მიდის.

​ისტორია გვაუწყებს, რომ მოგვიანებით, სამების სავალდებულო რწმენის დაწესების შემდეგ, კონსტანტინე შეეცადა უფრო რბილი და მოწყალე ყოფილიყო ამ გადაწყვეტილებისადმი, მაგრამ უკვე გვიან იყო. ნიკეის სარწმუნოების სიმბოლომ (ასევე ცნობილმა, როგორც ათანასეს მრწამსი) ფეხი მოიკიდა, რის გამოც ყველას, ვისაც არ სწამდა სამების დოქტრინა, დევნიდნენ და კლავდნენ. წამების ყველა ხელმისაწვდომი იარაღი გამოიყენებოდა არამორწმუნის წინააღმდეგ.

​მას შემდეგ ნიკეის მრწამსი შეიცვალა, მაგრამ მას დღესაც კითხულობენ ბევრ პროტესტანტულ და კათოლიკურ ეკლესიაში. ის ეკლესიები, რომლებიც დაკავშირებული არიან ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოსთან, ახლა ითხოვენ სამების დოქტრინის რწმენას.

​მხარს უჭერს თუ არა ბიბლია სამების იდეას?

​მიუხედავად იმისა, რომ სიტყვა „სამება“ ბიბლიაში არ გვხვდება, არის თუ არა სამების კონცეფცია მასში მკაფიოდ სწავლებული?

​„რელიგიის ენციკლოპედია“ (The Encyclopedia of Religion, ტ. 15, 1987 წ.) აღიარებს:

​„დღეს თეოლოგები თანხმდებიან, რომ ებრაული ბიბლია (ძველი აღთქმა) არ შეიცავს სამების დოქტრინას.“

​„ახალი კათოლიკური ენციკლოპედია“ (The New Catholic Encyclopedia):

​„წმინდა სამების დოქტრინა არ ისწავლება ძველ აღთქმაში.“

​„რელიგიის ენციკლოპედია“ ამბობს:

​„თეოლოგები თანხმდებიან, რომ არც ახალი აღთქმა შეიცავს სამების აშკარა (ცხად) დოქტრინას.“

​„ენციკლოპედია ბრიტანიკა“ (The Encyclopedia Britannica, 1976 წ.) აღნიშნავს:

​„არც სიტყვა სამება და არც აშკარა დოქტრინა არ გვხვდება ახალ აღთქმაში.“

​პროტესტანტი თეოლოგი კარლ ბარტი (ციტირებულია წიგნში „ახალი აღთქმის თეოლოგიის ახალი საერთაშორისო ლექსიკონი“, 1976 წ.) ანალოგიურად აცხადებს:

​„ახალი აღთქმა არ შეიცავს სამების განვითარებულ დოქტრინას. ბიბლიას აკლია პირდაპირი დეკლარაცია იმისა, რომ მამა, ძე და წმინდა სული თანასწორი არსისანი არიან.“

ბიბლიის წერა ახ. წ. პირველ საუკუნეში დასრულდა. ორ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, ახ. წ. 325 წელს ნიკეაში (დღევანდელი იზნიკი, თურქეთი) გამართულ კრებაზე ოფიციალურად ჩამოყალიბდა სწავლებები, რომლებიც საფუძვლად დაედო სამების დოგმატს. 

იმ დროისთვის, როდესაც კონსტანტინე რომის იმპერიის ერთპიროვნული მმართველი გახდა, მათ, ვინც თავს ქრისტიანად მიიჩნევდა, განსხვავებული შეხედულება ჰქონდათ იმის შესახებ, თუ რა მდგომარეობა ეკავათ ღმერთსა და იესოს. ღმერთი იყო იესო? თუ ღვთის მიერ იყო შექმნილი? ამ საკითხის გადასაჭრელად კონსტანტინემ ნიკეაში ეკლესიის წინამძღოლები მოიწვია. მაგრამ მისი მიზანი ჭეშმარიტების დადგენა არ ყოფილა. მას უბრალოდ არ სურდა, რომ რელიგიური განხეთქილების გამო მისი იმპერია დაყოფილიყო.

კონსტანტინემ ასობით ეპისკოპოსი შეკრიბა და სთხოვა, რომ ერთსულოვან შეთანხმებამდე მისულიყვნენ, მაგრამ მისი თხოვნა ამაო აღმოჩნდა.   იქ ყველა ეპისკოპოსი მიიწვიეს, მაგრამ მხოლოდ ნაწილი — 300 ეპისკოპოსი — მივიდა. ასევე  

რეალურად ნიკეის კრებაზე, სამების მომხრეების რაოდენობა 15%-ზე მეტს არ შეადგენდა! 10% იყვნენ არიანელები, დანარჩენები არ იყვნენ დარწმუნებულები.

ამიტომ მან წამოაყენა წინადადება, რომ კრებას ეღიარებინა ბუნდოვანი სწავლება ქრისტესა და ღმერთის, როგორც „ერთარსის“ (ჰომოუსიოს) შესახებ. სამების დოგმატს სწორედ ეს არაბიბლიური, ბერძნული ფილოსოფიური ტერმინი დაედო საფუძვლად

„კათოლიკური ეკლესიის კატეხიზმოში ვკითხულობთ:

„სამების დოგმატი ადვილი გასაგები რომ ყოფილიყო, ფილოსოფიურ შეხედულებებზე დაყრდნობით ეკლესიამ საკუთარი ტერმინოლოგია ჩამოაყალიბა“ 

მართალია ახ.წ 325 წელს ნიკეის საეკლესიო კრებამ მიიღო დადგენილება  რომ ქრისტე არის ღვთის ერთარსი რაც მოგვიანებით საფუძვლად დაედო სამების მომხრეთა ღვთისმეტყველებას. მაგრამ მას არ დაუფუძნებია სამების დოგმატი რადგან იმ კრებაზე არაფერი იყო ნახსენები სულიწმინდაზე როგორც სამპიროვნული ღვთაების მესამე პირზე!  კონსტანტინე არ იყო ქრისტიანი  მან ქრისტიანობა სიცოცხლის ბოლო წლებში მიიღო მაგრამ არ მონათლულა სანამ მომაკვდავი ლოგინად არ ჩავარდა. რა როლს ასრულებდა მოუნათლავი იმპერატორი?  ენციკლოპედია ბრიტანიკა მოგვითხრობს: კონსტანტინე თვითონ თავჯდომარეობდა აქტიურად მართავდა დისკუსიებს და პირადად წარადგინა გადამწყვეტი ფორმულა რომელიც ქრისტეს კავშირს ღმერთთან გამოხატავდა როგორც თანაარსი მამისა. ორი ეპისკოპოსის გარდა  სხვა ყველამ მოაწერა ხელი ამ მრწამსს იმპერატორისგან დაშინებულებმა და აქედან მრავალმა მათგანმა საკუთარიმოსაზრების საწინააღმდეგოდ! მაშასადამე კონსტანტინეს როლი გადამწყვეტი იყო! ეს წარმართი პოლიტიკოსი ჩაერია და საკითხი იმათ სასარგებლოდ გადაწყვიტა რომლებიც ამბობდნენ რომ ქრისტე ღმერთი არისო.  ერთადერთი რაც მას ესმოდა ის იყო რომ რელიგიური დაყოფა მის იმპერიას საფრთხეს უქმნიდა და უნდოდა განემტკიცებინა თავისი სამფლობელო. მაგრამ არც ერთ ეპისკოპოსს ნიკეაში არ წამოუყენებია სამების საკითხი მათ გამოიტანეს გადაწყვეტილება მხოლოდ ქრისტეს არსზე და არა სულიწმინდის როლზე,  თუ სამება ნათელი ბიბლიური ჭეშმარიტება იყო იმ დროს, განა არ წამოჭრიდნენ საკითხს ამასთან დაკავშირებით?  ასე რომ ნიკეის საეკლესიო კრებამ ხელი შეუწყო სამების დოგმატის ჩამოყალიბებას.

შემდგომი განვითარება- 381წელი:  მაგრამ ნიკეის შემდეგ, დებატები  ათწლეულობის განმავლობაში  გრძელდებოდა იქ დამტკიცებული იდეის მიმართ. ვისაც სწამდა რომ ქრისტე ღმერთი არ იყო გარკვეული დროის განმავლობაში კვლავ პოპულარობით სარგებლობდა მაგრამ მოგვიანებით მათ წინააღმდეგ გამოვიდა იმპერატორი თეოდოსიუსი და ახ.წ 381 წელს კონსტანტინოპოლის კრება მოიწვია, კრებამ დაადგინა რომ ღმერთსა და ქრისტესთან ერთად სულიწმინდაც ერთ საფეხურზე დაეყენებინათ ეს იყო პირველი შემთხვევა როცა ყურადღების ცენტრში გამოჩენა დაიწყო ქრისტიანული სამყაროს დოგმატმა სამების  შესახებ.  კონსტანტინეს მიერ მხარდაჭერილი დოგმატი იმისთვის იყო გამიზნული, რომ მეოთხე საუკუნის ეკლესიაში არსებულ განხეთქილებას წერტილი დასმოდა  მაგრამ კონსტანტინოპოლის კრების შემდეგაც სამება არ გამხდარა ფართოდ აღიარებული მრწამსი. მრავალი გამოდიოდა მის წინააღმდეგ რის გამოც თავს დაატყდათ გააფთრებული დევნა. სამების დოგმა მხოლოდ მომდევნო საუკუნეებში ჩამოაყალიბეს  დადგენილ მრწამსად (თუმცა საფუძველი381 წელს მიეცა ამ იდეის აღმოცენება 325 წელს დაიწყო როდესაც მამა და ძე ერთ საფეხურზე დააყენეს) ამ მრწამსს მხოლოდ 6-7, საუკუნეებში ჰქონდა ზეგავლენა სამხრეთ საფრანგეთსა და ესპანეთში  მე-9 საუკუნეში მას ასწავლიდნენ საეკლესიო ლიტურგიის დროს გერმანიაში. ხოლო უფრო მოგვიანებით  რომში ხოლო აღმოსავლეთ ეკლესიისთვის ეს მრწამსი მე-12 საუკუნემდე უცნობი იყო   ამრიგად ქრისტეს დღეების შემდეგ  საუკუნეები დასჭირდა რომ სამება ქრისტიანულ სამყაროში საყოველთაოდ აღიარებული გამხდარიყო. ანუ 325 წელს არიყო ღმერთი სამება და უცებ 381 წელს გახდა? 

ამას არდაჯერდნენ და  ქალკედონის საეკლესიო კრებაზე ახ.წ. 450 წელს მიღებული იქნა, რომ იესოს ორი ბუნება აქვს: ადამიანური და ღვთაებრივი. 

  ერთი რამ ფაქტია, რომ ტრინიტარიზმი თავიდანვე მიღებული იქნა არა არგუმენტაციის ძალის საფუძველზე, რომელიც მის სასარგებლოდ იმატყველებდა, არამედ იმპერატორი კონსტანტინესა და მისი მემკვიდრეების ძალაუფლების საფუძველზე, რომლებიც ძალით ახვევდნენ სამების დოგმას ქრისტიანულ სამყაროს, ამცირებდა და გადასახლებას უსჯიდა მის ოპონენტებს, რომელთაც უდაოდ უკეთესი არგუმენტები ჰქონდათ ამ საკითხთან დაკავშირებულ დებატებში. ქრისტიანთა უმეტესობა თავიდან ოპონენტებს უჭერდნენ მხარს და სამებას იმ სწავლებისაგან უცხოდ მიიჩნევდნენ, რომელსაც ქრისტე და მისი მოციქულები ასწავლიდნენ. თუმცა, ისინი იძულებულნი იყვნენ ქედი მოეხარათ იმპერატორების ძალის ქვეშ, რომლებმაც თავის ქვეშევრდომებს ამ ცდომილების მიღება აიძულეს.

  ამგვარად:ტრინიტარები თავის გამარჯვებას უნდა უმადლოდნენ არმიებს, გენერლებსა და იმპერატორებს, რაც კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ეს დოქტრინა გავრცელებული იქნა არა სულის მახვილით (ეფესოელები 6:17), არამედ რომის იმპერიის მახვილით.

«ებრაელებს არ სჭირდებოდათ ღვთის ბუნების შესახებ საკუთარი შეხედულებების შეცვლა. სულ, რაც მათ მოეთხოვებოდათ, ეს იყო ეღიარებინათ, რომ იესო მესია და ცოცხალი ღვთის ძე იყო. ადრეულმა მოწაფეებმა ადვილად შეითვისეს ეს აზრი, რაც პირველი და მეორე ასწლეულების თითქმის ყველა წერილებიდან ჩანს...  

რას ასწავლიდნენ ნიკეის კრებამდელი მამები:

1.იუსტინე წამებული -რომელიც დაახლოებით ახ.წ 165 წელს გარდაიცვალა განკაცებამდელ იესოს შექმნილ ანგელოზს უწოდებდა რომელიც არის სხვა, ვიდრე ღმერთი. მან თქვა რომ იესო ექვემდებარებოდა ღმერთს  და შემოქმედისგან დამოუკიდებლად არასდროს არაფერს არ აკეთებდა. შემოქმედზე იყო დამოკიდებული თუ რა უნდა ეკეთებინა და ელაპარაკა.

2.ირენეუსი-რომელიც დაახლოებით ახ.წ 200 წელს გარდაიცვალა თქვა რომ განკაცებამდე იესო და ღმერთი ცალკეული პიროვნებები იყვნენ და იესო ღმერთს ექვემდებარებოდა.ის აჩვენებდა რომ იესო არ არის ჭეშმარიტი და ერთადერთი ღმერთი.

3.კლემენტი ალექსანდრიელი-რომელიც დაახლოებით ახ.წ 215 წელს გარდაიცვალა ღმერთს უწოდებდა შეუქმნელსა და უძლეველს, ერთადერთ ჭეშმარიტ ღმერთს  მან თქვა რომ ძე მოდის ერთადერთი ყოვლისშემძლე მამის შემდეგ მაგრამ არ არის მისი თანასწორი

4.ჰიპოლიტემ-რომელიც დაახლოებით  ახ. წ 235 წელს გარდაიცვალა თქვა რომ ღმერთი არის ერთი ღმერთი პირველი და ერთადერთი შემოქმედი და მეუფე ყოველივესი რომელსაც არ ჰყავს (ასაკით) თანასწორი არამედ ის იყო ერთი მარტოდმარტო რომელმაც სურვილისამებრ არსებობაში მოიყვანა მანამდე არარსებული როგორიც იყო ქმნილება -განკაცებამდელი იესო

5.ორიგენემ- რომელიც  დაახლოებით ახ.წ 250 წელს გარდაიცვალა თქვა მამა და ძე ორი არსებაა ორი ვინმე  მათი არსის თანახმად.  და რომ მამასთან შედარებით  ძე ძალიან მცირე მნათობია

ამრიგად ბიბლიისა და ისტორიის მოწმობა ნათელს ხდის რომ ბიბლიურ დროსა და მას შემდეგ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში სამება უცნობი იყო!

6.ნოვეციანე

დაახლ. ახ. წ. 250 წ.

​ამრიგად, ღვთისა და ადამიანთა შუამავალმა, ქრისტე იესომ, რაკი მისმა საკუთარმა მამამ ყოველი ქმნილების ძალა დაუმორჩილა იმის გამო, რომ ის ღმერთია; მას შემდეგ, რაც ყოველი ქმნილება მას ემორჩილება და ერთობაშია მამა ღმერთთან, იმ მდგომარეობაში მტკიცედ ყოფნით, რომ „ის აგრეთვე იქნა მოსმენილი“, მოკლედ დაამტკიცა, რომ მისი ღმერთი მამა არის ერთი, ერთადერთი და ჭეშმარიტი ღმერთი.

​7.ლაქტანციუსი

დაახლ. ახ. წ. 305 წ.

​ვინაიდან ის ვერავისგან იქნება წარმოშობილი, ვინც თვითონვე წარმოშვა ყველაფერი. ვფიქრობ, საკმარისად ვასწავლე არგუმენტებით და მოწმეებით დავადასტურე ის, რაც თავისთავადაც საკმარისად ცხადია — რომ არსებობს სამყაროს ერთადერთი მეფე, ერთი მამა, ერთი ღმერთი.

განდგომილება ნაწინასწარმეტყველები იყო

სამების ეს სამარცხვინო ისტორია შეესაბამება იმას, რაც იესომ და მისმა მოციქულებმა იწინასწარმეტყველეს თუ რა მოხდებოდა მათ შემდეგ. 

ამ ‘დღის’ თაობაზე მოციქულმა პავლემ თქვა: „ის დღე არ დადგება, სანამ ჯერ განდგომილება არ მოვა და არ გამოჩნდება ურჯულოების კაცი“ (2 თესალონიკელთა 2:3, 7). 

იესომ თვითონ ახსნა, რა იყო ჭეშმარიტი თაყვანისმცემლობის ამ მიტოვების მიღმა. მან თქვა, რომ კარგი თესლი დათესა, მაგრამ მტერი, სატანა, ღვარძლს ჩათესავდა ყანაში. ამგვარად, ჯეჯილთან ერთად ღვარძლმაც იჩინა თავი. ასე რომ, ჭეშმარიტი ქრისტიანობიდან გადახვევა მოსალოდნელი იყო მკის დადგომამდე, სანამ ქრისტე მდგომარეობას მოაწესრიგებდა (მათე 13:24–43)

ასე რომ ის, ვინც სამერთიანობის მოძღვრების უცილობლობაზე ლაპარაკობს, სცდება ქრისტიანული საწყისების პერიოდს და პირდაპირ IV საუკუნის ბოლო მეოთხედში ინაცვლებს

საწინააღმდეგო აზრების განხილვა:

სამებისა და ქრისტეს ღვთაებრივობის შესახებ სწავლება ნიკეის კრებამდეც არსებობდაო. და ამის მაგალითებიაო

• ​იგნატი ანტიოქიელი: თავის წერილებში საუბრობს ქრისტეს ღმერთქალებაზე და მისი წერილი თარიღდება 110 წელსო
• ​იუსტინე მარტვილი: ქრისტეს უწოდებს მამის თანაარსს და ეს ჩანაწერი თარიღდება 150 წელსო
• ​ირენეოს ლიონელი: ამბობს, რომ მამა, ძე და სულიწმინდა არის ერთი ღმერთი, რაც 180 წლით თარიღდებაო
• ​ტერტულიანე: უშუალოდ იყენებს სიტყვას „სამება“ და ამბობს, რომ ღმერთი არის ერთი არსება სამ პირვნებაში (თარიღდება 200 წელსო
• ​მეგიდოს მოზაიკა: იერუსალიმში, ზონის განფართოების დროს აღმოჩენილი არქეოლოგიური ძეგლი, რომელზეც მოხსენიებულია „ჩვენი ღმერთის იესო ქრისტეს“ მოსახსენებელი და თარიღდება 200 წელს (ანუ ნიკეის კრებამდე 100 წლით ადრეო

პასუხი:

ადრეული ქრისტიანული მწერლობის ისტორიული ანალიზი აჩვენებს, რომ ტერტულიანემდე (და ზოგადად მე-3 საუკუნემდე) კლასიკური, თანასწორარსიანი სამების დოგმატი, რომელსაც შემდგომში ნიკეის კრება აყალიბებს, არ არსებობდა. ადრეული ავტორების (იგნატი ანტიოქიელის, იუსტინე მარტვილისა და სხვების) ნაშრომებში საუბარია ე.წ. „ლოგოსის თეოლოგიაზე“, რომელიც მკვეთრად განსხვავდება მოგვიანდელი საეკლესიო დოგმისგან.

​სუბორდინიზმი (ძის დაქვემდებარებული მდგომარეობა): ტერტულიანემდე და თავად ტერტულიანესთანაც კი, ძე (ლოგოსი) არ მიიჩნეოდა მამასთან სრულად თანასწორად და მარადიულად. ადრეული აპოლოგეტები თვლიდნენ, რომ ღმერთს მარადიულად ჰქონდა გონება (ლოგოსი) თავისში, მაგრამ ძე როგორც ცალკე იპოსტასი იშვა ან გამოვიდა მამისგან სამყაროს შექმნამდე. შესაბამისად, არსებობდა დრო, როდესაც ძე „არ იყო“ იმავე გაგებით, რა გაგებითაც მამა იყო – მამა მარადიული პირველწყაროა, ხოლო ძე მისგან წარმოშობილია, რაც გულისხმობს მკაცრ სუბორდინიზმს (ქვემდებარეობას).

​ტერმინოლოგიისა და კონცეფციის არარსებობა: თავად სიტყვა „სამება“ (ლათინურად Trinitas, ბერძნულად Trias) ქრისტიანულ ლიტერატურაში პირველად ძველ წელთაღრიცხვასთან ახლოს კი არა, მხოლოდ მე-2 საუკუნის ბოლოს და მე-3 საუკუნის დასაწყისში ჩნდება (თეოფილე ანტიოქიელთან და განსაკუთრებით ტერტულიანესთან, რომელმაც პირველმა გამოიყენა ლათინური ტერმინი Trinitas).ამდე ამგვარი სისტემური ტერმინოლოგია ბუნებაში არ არსებობდა.

​არქეოლოგიური და ტექსტური მანიპულაციის პრობლემა: ისეთი არტეფაქტები, როგორიცაა „მეგიდოს მოზაიკა“, უბრალოდ ასახავს ადრეული ქრისტიანების რწმენას იესოს, როგორც ღმერთის მიმართ, თუმცა ის არ აყალიბებს და არ ამტკიცებს მე-4 საუკუნის ტრინიტარულ დოგმას (სამი თანასწორი პირი ერთი ღვთაებრივი არსის – homoousios – ფარგლებში), რომელიც სრულიად სხვა ფილოსოფიური და მეტაფიზიკური კატეგორიებით ყალიბდებოდა ნიკეის კრებაზე.

​ნიკეამდელი მამები იყენებდნენ ტერმინებს „მამა, ძე და სულიწმინდა“, თუმცა მათ ესმოდათ არა როგორც ერთი არსების თანასწორი და თანამარადიული სამი პირი, არამედ როგორც ერთი უზენაესი ღმერთი (მამა) და მისგან გამოსული ძე და სული, რომლებიც იერარქიულად ქვემდგომ მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ. ამდენად, სრულად ჩამოყალიბებული სამების დოგმატი ტერტულიანემდე და ნიკეის კრებამდე ისტორიულად არ იძებნება.